Wiktoria Franciszka Stawarska została upamiętniona 24 marca 2026 r. w Sieniawie (woj. podkarpackie).

Wiktoria Franciszka Stawarska z domu Ordon (na fotografii powyżej ma 10 lat) wraz z mężem Mateuszem oraz trojgiem dzieci: Stanisławem Bohdanem, Jerzym i Krystyną Wandą. W 1942 roku o pomoc zwróciła się do nich rodzina Singerów – małżeństwo z trojgiem dzieci, znane Wiktorii jeszcze sprzed wojny.

Kryjówka za ścianą

Mateusz Stawarski stworzył kryjówkę we własnym domu wydzielając część pokoju ścianką. Wejście do niej znajdowało się na strychu, ukryte pod kufrem. Dom, w którym znajdowała się kryjówka, położony był tuż przy granicy getta, w okolicy patrolowanej przez żandarmów i ukraińskich policjantów. By zmniejszyć ryzyko Stawarscy przenieśli się do wynajętego domu po przeciwnej stronie ulicy, a łączność z kryjówką utrzymywał tylko ich najstarszy syn Stanisław; to on dostarczał żywność przygotowywaną przez Wiktorię. Mateusz, obawiając się ryzyka towarzyszącego pomocy Żydom, nocował u swojej matki - z dala od kryjówki. 

Rosnące zagrożenie

Jesienią 1942 r. niemieccy okupanci zamordowali od 600 do 1500 osób z getta w Sieniawie i z okolicznych miejscowości. Pojedyncze osoby były wyłapywane w mieście i sąsiednich wioskach i mordowane przez funkcjonariuszy okupacyjnych formacji policyjnych. Ukrywanie rodziny Singerów przerodziło się w trwającą kolejne tygodnie walkę ze strachem przed dekonspiracją. Mateusz, obawiając się o bezpieczeństwo rodziny, starał się znaleźć kryjówkę dla Singerów poza miastem. Ostatecznie Żydzi, prawdopodobnie w porozumieniu ze Stawarskimi, zaaranżowali nową kryjówkę w rejonie wsi Dobra i Wylewa - gdzie wcześniej przenieśli część swojego majątku.

Tragiczne losy rodziny Singerów

Po opuszczeniu kryjówki u Stawarskich, Singer i dwoje dzieci zaginęli w niewyjaśnionych okolicznościach. Po pewnym czasie pod domem Stawarskich pojawiła się Singerowa z jednym dzieckiem. Zostali oni pojmani przez niemieckich żandarmów i rozstrzelani. Po mieście rozeszła się plotka, jakoby kobieta przyznała się, że to Stawarscy ukrywali jej rodzinę. 

Aresztowanie

Około 23 grudnia 1942 r. wachmistrz niemieckiej żandarmerii w Sieniawie, Karl Seidel, aresztował Mateusza Stawarskiego. Wiktoria, która przebywała wówczas w wynajmowanym domu, zauważyła, jak z ich rodzinnego domu niemieccy żandarmi wyprowadzali jej męża. Chcąc go ratować, udała się na posterunek, gdzie sama została aresztowana. Następnie funkcjonariusze wrócili z Wiktorią na miejsce i przeprowadzili rewizję.

26 grudnia Mateusz Bronisław Stawarski za udzielanie pomocy Żydom został rozstrzelany w lesie Głażyna.

Więzienie i wyrok śmierci

Wiktoria, prawdopodobnie ze względu na podwójne obywatelstwo, na które się powoływała (przez kilkanaście lat mieszkała z rodzicami w Stanach Zjednoczonych), nie została od razu rozstrzelana. Początkowo była więziona w budynkach byłego klasztoru benedyktynek w Jarosławiu, a następnie na zamku w Rzeszowie. Przez pierwsze miesiące uwięzienia nie wiedziała o śmierci męża. W kwietniu 1943 r. rozpoczęła poszukiwanie adwokata, który podjąłby się jej obrony przed niemieckim sądem – ostatecznie został nim Janusz Pattek. W czerwcu 1943 r. wyrokiem niemieckiego sądu specjalnego w Rzeszowie została skazana na karę śmierci za pomoc udzielaną Żydom.

List pożegnalny

Po wyroku spisała testament i napisała list pożegnalny do dzieci.

Do moich najukochańszych i najdroższych dzieci. Z chwilą, gdy będziecie czytać ten list, mamusia wasza będzie stała przed Sądem Bożym. Dusza moja jest czystą jak łzy, które w chwili pisania listu płyną obficie z moich oczu, a sumienie moje jest niczem nieobciążone. – napisała w liście Wiktoria Stawarska do dzieci [List Wiktorii Franciszki, Sieniawa, 17 czerwca 1943 r. Archiwum prywatne rodziny Stawarskich]. 

Egzekucja

Około miesiąca po wyroku wykonano karę i Wiktoria Franciszka Stawarska została rozstrzelana. Pochowano ją 22 lipca 1943 r. w masowej mogile pod murem cmentarza Pobitno w Rzeszowie. Osieroconymi dziećmi Stawarskich - Stanisławem Bohdanem, Jerzym i Krystyną Wandą zaopiekowała się rodzina.

Upamiętnienie

Wiktoria Franciszka Stawarska została upamiętniona z mężem Mateuszem 24 marca 2026 r. w Sieniawie (woj. podkarpackie). Relacja z uroczystości pod poniższym linkiem.

Portret Wiktorii Stawarskiej na górze: Hartford (USA) 1919, Wiktoria Franciszka Ordon z ojcem, Janem. Archiwum prywatne rodziny Stawarskich