Berlin w Warszawie: Świadomość zbrodni w społeczeństwie niemieckim. Co zrobić by podobne zbrodnie nie wróciły? - Instytut Pileckiego

W czwartek 23 lipca odbędzie się 6. spotkanie z cyklu „Berlin w Warszawie”. Instytut Pileckiego zaprasza na pokaz filmu „Strefa interesów” w reżyserii Jonathana Glazera oraz debatę z udziałem ekspertek z Polski i Niemiec. Wydarzenie odbędzie się w warszawskiej siedzibie Instytutu przy ul. Siennej 82, wstęp wolny.

Dyskusja po filmie będzie transmitowana na kanale Instytutu Pileckiego:

https://www.youtube.com/live/snzACKy_6C4

Punktem wyjścia do rozmowy będzie nagrodzony dwoma Oscarami film „Strefa interesów”. Obraz ukazuje Zagładę z niepokojącej perspektywy – nie poprzez bezpośrednie kadry przedstawiające przemoc, lecz poprzez codzienność toczącą się tuż obok niej. Śledzimy domowe rytuały, rodzinne rozmowy i zabawy w ogrodzie rodziny komendanta obozu Auschwitz-Birkenau, Rudolfa Hössa. Wszystko to odbywa się w bezpośrednim sąsiedztwie muru obozowego, za którym dochodzi do masowej eksterminacji.

— Nikt, kto nie żył w tych ponurych czasach, w jakich rozgrywa się film Jonathana Glazera, nie jest w stanie opowiedzieć, jak było. A nawet Ci, którzy je jeszcze pamiętają, widzieli to, co się działo z własnej – i w tym sensie unikalnej – perspektywy. Nie da się jej powtórzyć ani oddać w wiarygodny sposób za pomocą opowieści, także tych filmowych. Żaden film nie pokazuje bowiem, jak było naprawdę. Również „Strefa interesów”, będąca obrazem codziennego życia rodziny Hössów po bezpiecznej stronie murów Auschwitz, nie jest reprezentacją minionych wydarzeń, a jej twórca w gruncie rzeczy ucieka od przymusu ich obiektywnego ukazania. Film, jako medium wizualne, w wersji zaproponowanej przez brytyjskiego reżysera przewrotnie bowiem raczej ukrywa niż ujawnia. I jest to wspaniały gest twórczy. Glazer traktuje nas, widzki i widzów, poważnie, szanuje siłę naszej wyobraźni i każdego zachęca do obejrzenia jego własnego filmu. W „Strefie interesów” chodzi bowiem – jak sądzę – nie tyle o to, jak było, lecz o namysł nad tym, co zrobić, by podobne zbrodnie nie wróciły – tłumaczy dr hab. Ewa Fiuk, filmoznawczyni, adiunktka w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk.

— Film „Strefa interesów” Jonathana Glazera pokazujemy w Warszawie, w Instytucie Pileckiego , tuż przed kolejną rocznicą Powstania Warszawskiego., Zestawiamy go z pytaniem berlińskiej wystawy w Muzeum Topografii Terroru: „Holokaust – co wiedzieli Niemcy”? Interesuje nas nie tylko historia, lecz także mechanizm: wiedzieć i milczeć, widzieć i odwracać wzrok, słyszeć i — metaforycznie — urządzać dalej własny ogród. Chcemy rozmawiać o faktach z przeszłości, ale także o etyce świadka dzisiaj. Bo film Glazera bezlitośnie pyta o to, co wiemy, a czego nie chcemy widzieć — i jak długo możemy mówić, że coś nie jest moją albo nie naszą sprawą. Wobec wojny w Ukrainie, przemocy w Gazie i innych miejscach na świecie te pytania nie są abstrakcyjne. Są brutalnie aktualne – wyjaśnia dr Aleksandra Burdziej, kuratorka cyklu.

Kontekst historyczny dla dyskusji nakreśli aktualna (otwarta do stycznia 2027) wystawa berlińskiego Muzeum Topographie des Terrors (Topografia Terroru) pt. „Der Holocaust – Was wussten die Deutschen?” („Holokaust – co wiedzieli Niemcy?”). Ekspozycja ta analizuje, jakie informacje o Zagładzie były dostępne w III Rzeszy, co wiedziała ludność niezaangażowana bezpośrednio w zbrodnie i w jaki sposób rozprzestrzeniały się doniesienia oraz plotki.

— Niewiele aspektów historii narodowego socjalizmu budzi dziś tak duże zainteresowanie jak pytanie o to, co „zupełnie zwyczajni Niemcy” wiedzieli podczas II wojny światowej o zbrodniach nazistowskich i jak się wobec nich zachowywali. Osoby odwiedzające naszą wystawę czasową Holokaust – co wiedzieli Niemcy? mogą dzięki licznym eksponatom i informacjom dogłębnie zmierzyć się z tymi zagadnieniami — także z pytaniem, dlaczego znacznie więcej ludzi nie stawiało oporu. Jest to kwestia kluczowa również dla lepszego zrozumienia sposobu funkcjonowania dyktatury nazistowskiej oraz dla  uwrażliwienia na zagrożenia współczesności – mówi dr Andrea Riedle, dyrektorka Muzeum Topographie des Terrors.

Przebieg i tematyka dyskusji
Spotkanie połączy perspektywę filmoznawczą z historyczno-kuratorską. Debata rozpocznie się od analizy formalnej dzieła Glazera – jego strategii estetycznej, roli specyficznego sound designu, pracy z tym, co pozostaje poza kadrem, oraz sposobu portretowania rodziny Hössów. Dodatkowo zaprezentowane zostaną wybrane slajdy z berlińskiej wystawy, nadając szerszy kontekst rozmowy na temat. społecznych mechanizmów wyparcia, granic ludzkiej obojętności i zakresu faktycznej wiedzy Niemców o zbrodniach popełnianych przez ich rodaków. W dyskusji poruszone będą również kwestie współczesnej postawy świadka wobec przemocy oraz polskiego kontekstu odbioru „Strefy interesów” – szczególnie w Warszawie, tuż przed rocznicą wybuchu Powstania Warszawskiego.

Program wydarzenia (23 lipca 2026 r.)

Godz. 18:00 – Pokaz filmu „Strefa interesów” (reż. Jonathan Glazer)

Godz. 19:45 – Początek dyskusji eksperckiej

Podczas wydarzenia zapewnione zostanie tłumaczenie symultaniczne polsko-niemieckie.

Wstęp na spotkanie jest bezpłatny, wymagana jest jednak wcześniejsza rejestracja za pośrednictwem formularza zgłoszeniowego:

FORMULARZ

Uczestniczki spotkania:

dr hab. Ewa Fiuk — filmoznawczyni, doktor habilitowana, adiunktka w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Zajmuje się kinem niemieckim, transkulturowością, teorią afektu, narracjami mniejszościowymi oraz problemem reprezentacji w filmie. Autorka książek Inicjacje, tożsamość, pamięć. Kino niemieckie na przełomie wieków, Obrazo—światy, dźwięko—przestrzenie. Kino Toma Tykwera oraz Film jako przestrzeń transkulturowa. Współczesny przypadek niemiecki. Redaktorka „Kwartalnika Filmowego”.

dr Andrea Riedle — historyczka, dyrektorka Stiftung Topographie des Terrors w Berlinie. Wcześniej związana m.in. z KZ—Gedenkstätte Dachau, gdzie była kierowniczką działu naukowego i zastępczynią kierownika miejsca pamięci. Jej badania i działalność kuratorska koncentrują się wokół historii narodowego socjalizmu, sprawców nazistowskich zbrodni oraz kultury pamięci. W Topografii Terroru prezentowana jest obecnie wystawa Der Holocaust – Was wussten die Deutschen? / Holokaust – co wiedzieli Niemcy?, poświęcona pytaniu o wiedzę niemieckiego społeczeństwa o Zagładzie.

Spotkanie poprowadzi kuratorka cyklu:

dr Aleksandra Burdziej – germanistka i literaturoznawczyni związana z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu. Bada m.in. pamięć kulturową oraz sposoby reprezentowania doświadczeń XX wieku w literaturze i kulturze współczesnej. Łączy pracę akademicką z działalnością społeczną i ekspercką; jest prezeską Zarządu Krajowego Związku Towarzystw Polsko—Niemieckich i inicjatorką licznych projektów dialogu polsko—niemieckiego.

Cykl „Berlin w Warszawie”

Instytut Pileckiego organizuje w 2026 roku cykl spotkań pod nazwą „Berlin w Warszawie”. Celem przedsięwzięcia jest wprowadzenie do polskiej przestrzeni dyskusyjnej aktualnych debat publicznych z Niemiec związanych z pamięcią, historią i polityką. Spotkania będą odbywać się raz w miesiącu, w warszawskiej siedzibie Instytutu, przy ulicy Siennej 82. Wśród zaproszonych gości m.in. eksperci, publicyści i naukowcy niemieccy. Wstęp na wydarzenia jest bezpłatny.

„Berlin w Warszawie” to platforma dialogu, której zadaniem jest przybliżanie polskiej publiczności najważniejszych niemieckich dyskusji o historii i polityce. Projekt konfrontuje niemieckie narracje z polską wrażliwością, tworząc przestrzeń do szczerej rozmowy nawet w sprawach, w których obie strony głęboko się różnią.

Harmonogram kolejnych spotkań:

• CASE STUDY: Sprawa Reinefartha: Wola 1944 i bezkarność w RFN Data: 6 sierpnia 2026 r.
• Powstanie Warszawskie i niemiecka pamięć o okupacji: dlaczego terror w Polsce bywa w Niemczech „nieobecny”? Data: 24 września 2026 r.
• „Das Versagen”: Niemcy, Rosja i cena złudzeń Data: 9 października 2026 r.
• Czy alianci powinni zbombardować Auschwitz? Spór o (nie) działanie Data: 26 listopada 2026 r.
• Bezpieczeństwo ponad granicami: polska geografia, niemiecka Zeitenwende Data: 10 grudnia 2026 r.
• Finał sezonu: Przyszłość niemieckiej Erinnerungskultur: czy kultura pamięci się kończy, czy tylko zmienia? Data: 21 stycznia 2027 r.

Patronat medialny: „Rzeczpospolita” oraz rp.pl.