Publikacja profesora Instytutu Pileckiego w „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” - Instytut Pileckiego

09.11.2026 (PN)

Publikacja profesora Instytutu Pileckiego w „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft”

W listopadowym numerze niemieckiego czasopisma naukowego „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” ukazał się artykuł dr. hab. Tomasza Chincińskiego, profesora Instytutu Pileckiego.

W listopadowym numerze niemieckiego czasopisma naukowego „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” ukazał się artykuł dr. hab. Tomasza Chincińskiego, profesora Instytutu Pileckiego, zatytułowany „Der ‚Bromberger Blutsonntag‘ vom 3./4. September 1939 und das Ermittlungsverfahren gegen die Einsatzgruppe IV” („Bydgoska krwawa niedziela” 3–4 września 1939 r. a postępowanie śledcze przeciwko Einsatzgruppe IV).

Publikacja przedstawia nowe ustalenia dotyczące wydarzeń bydgoskich z pierwszych dni II wojny światowej, w szczególności udziału niemieckich formacji policyjnych i paramilitarnych w zajmowaniu miasta oraz represjach wobec ludności polskiej. Opiera się przede wszystkim na aktach śledztwa prowadzonego w Berlinie Zachodnim w latach 1960–1971 przeciwko dowódcom Einsatzgruppe IV, jednej z niemieckich grup operacyjnych Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa. Analiza tych materiałów pozwala zweryfikować niektóre dotychczasowe interpretacje przebiegu wydarzeń bydgoskich we wrześniu 1939 r.

Najważniejszym ustaleniem autora jest wykazanie, że już 4 września 1939 r., a więc przed wkroczeniem do Bydgoszczy głównych sił Wehrmachtu, w centrum miasta działało niemieckie Teilkommando Schöne, pododdział Einsatzgruppe IV. Formacja ta uczestniczyła w walkach o zajęcie miasta, w tym ratusza, oraz w działaniach represyjnych wobec ludności polskiej. Współpracowała przy tym z uzbrojonymi przedstawicielami miejscowej ludności niemieckiej.

Szczególne znaczenie mają zeznania niemieckiego generała Eccarda von Gablenza, dowódcy grupy bojowej „Netze” („Noteć”), której oddziały uczestniczyły w zajmowaniu Bydgoszczy. Generał relacjonował, że jego jednostki dotarły na przedmieścia miasta wieczorem 4 września 1939 r., natomiast on sam wkroczył do Bydgoszczy następnego dnia. Zastał wówczas uzbrojonych członków niemieckiego Selbstschutzu, którzy zaprowadzili go do ratusza, gdzie przetrzymywano już osoby pod strażą. Relacja ta, zestawiona z zeznaniami funkcjonariuszy Einsatzgruppe IV, stanowi ważne świadectwo działalności niemieckich formacji policyjnych i paramilitarnych w Bydgoszczy jeszcze przed przejęciem miasta przez regularne oddziały Wehrmachtu.

Analiza zeznań byłych funkcjonariuszy niemieckiego aparatu bezpieczeństwa, wojskowych i świadków cywilnych pozwala zweryfikować dotychczasową chronologię zajmowania Bydgoszczy przez siły niemieckie. Wskazuje również, że przemoc z 4 września nie może być interpretowana wyłącznie jako spontaniczna reakcja na wcześniejsze wydarzenia, bez uwzględnienia działalności zorganizowanych niemieckich formacji policyjnych i paramilitarnych.

Artykuł nie stanowi próby całościowego rozstrzygnięcia wieloletniego sporu historycznego o wydarzenia bydgoskie z 3–4 września 1939 r. Pokazuje natomiast, jak ważnym, dotychczas niedostatecznie wykorzystywanym źródłem do badań nad początkiem niemieckiej okupacji Polski są akta powojennych postępowań karnych prowadzonych w Republice Federalnej Niemiec.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” nr projektu NPRH/F/SN/0038/2024/13 kwota dofinansowania 3 000 000,00 zł całkowita wartość projektu 3 000 000,00 zł.

Informacja bibliograficzna:

Tomasz Chinciński, „Der ‚Bromberger Blutsonntag‘ vom 3./4. September 1939 und das Ermittlungsverfahren gegen die Einsatzgruppe IV”, „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft”, 74 (2026), nr 11, s. 903–922.

Link do publikacji: https://metropol-verlag.de/

 

Zobacz także

  • NAWA dofinansuje projekt „Polski szyfr XX wieku. Siedem warsztatów z języka, literatury i pamięci" realizowany przez Instytut Pileckiego w Berlinie
    Baner wystawowy z nazwiskiem Witolda Pileckiego umieszczony we wnętrzu galerii, w tle widoczni zwiedzający oraz okno wystawowe.

    Aktualności naukowe

    NAWA dofinansuje projekt „Polski szyfr XX wieku. Siedem warsztatów z języka, literatury i pamięci" realizowany przez Instytut Pileckiego w Berlinie

    Instytut Pileckiego uzyskał dofinansowanie na realizację projektu „Polski szyfr XX wieku. Siedem warsztatów z języka, literatury i pamięci”, złożonego w ramach programu „Promocja języka polskiego 2026” Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA).

  • Ian Garner Visiting Fellow na University of Cambridge
    Zdjęcie Iana Garnera

    Aktualności naukowe

    Ian Garner Visiting Fellow na University of Cambridge

    W październiku dr Ian Garner, kierownik pracowni badań nad antropologią społeczną systemów totalitarnych i posttotalitarnych Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami w Instytucie Pileckiego, rozpoczął dwumiesięczne stypendium w Centre for Research in the Arts, Social Sciences and Humanities (CRASSH) w University of Cambridge.

  • Doktorant Uniwersytetu w Poczdamie z wizytą badawczą w Instytucie Pileckiego
    Portret młodego mężczyzny z jasnymi włosami i okularami. Tłem jest błękitne niebo z białymi chmurami.

    Aktualności naukowe

    Doktorant Uniwersytetu w Poczdamie z wizytą badawczą w Instytucie Pileckiego

    Z początkiem października 2026 r. Melcher Abramowski, doktorant prawa na Uniwersytecie w Poczdamie, rozpoczął wizytę badawczą w Instytucie Pileckiego w ramach programu Erasmus+. Jego współpraca z Instytutem potrwa do końca stycznia 2027 r.

  • Pracownicy naukowi Instytutu Pileckiego w „Roczniku Polsko-Niemieckim” o polskich klasykach badań nad okupacją niemiecką
    Okładka Rocznik polsko-niemiecki

    Aktualności naukowe

    Pracownicy naukowi Instytutu Pileckiego w „Roczniku Polsko-Niemieckim” o polskich klasykach badań nad okupacją niemiecką

    W październiku ukazał się kolejny numer „Rocznika Polsko-Niemieckiego”, wydawanego od 1992 roku przez Zakład Studiów nad Niemcami Instytutu Studiów Politycznych PAN w Warszawie.

  • How Can Individuals Claim Reparation for Wartime Violations? A Seminar at the Pilecki Institute
    Three panelists—Prof. Aleksandra Mężykowska, Dr. Norbert Wühler, and Prof. Patrycja Grzebyk—seated in white armchairs during a panel discussion on stage.

    Aktualności naukowe

    How Can Individuals Claim Reparation for Wartime Violations? A Seminar at the Pilecki Institute

    On Friday, September 11, the Pilecki Institute hosted the seminar "Redressing Wartime Violations: How can individuals claim their right to reparation?" at its headquarters located at Sienna 82. The session analyzed structural mechanisms and legal frameworks for processing individual compensation regarding wartime violations.

  • Dr Ceran o zbrodni pomorskiej 1939 roku w berlińskim Muzeum „Topografia Terroru”

    Aktualności naukowe

    Dr Ceran o zbrodni pomorskiej 1939 roku w berlińskim Muzeum „Topografia Terroru”

    1 września, w 87. rocznicę niemieckiej agresji na Polskę, dr hab. Tomasz Ceran, pracownik naukowy Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego, wziął udział w konferencji poświęconej niemieckim zbrodniom masowym jesienią 1939 roku, w Muzeum i Centrum Dokumentacji „Topografia Terroru” w Berlinie.

  • Ogłoszenie wyników naboru programu w „KONKURSIE NA UDZIAŁ W AKADEMII ĆWICZENIE NOWOCZESNOŚCI 2026”

    Aktualności naukowe

    Ogłoszenie wyników naboru programu w „KONKURSIE NA UDZIAŁ W AKADEMII ĆWICZENIE NOWOCZESNOŚCI 2026”

    Aż 73 kandydatów zgłosiło się do udziału w szóstej Akademii Ćwiczenie Nowoczesności zatytułowanej Europa Środkowa i Wschodnia: (de)konstrukcja. Przemieszczenia, relacje, przemiany.” // „Central and Eastern Europe (de)constructed. Displacements, Relations, Transformations , która odbędzie się w Berlinie w dniach 07–11.09.2025.

  • Wyniki naboru do Programu Stypendialnego na projekty naukowe „Provenance Research” w Oddziale Instytutu Pileckiego w Berlinie

    Aktualności naukowe

    Wyniki naboru do Programu Stypendialnego na projekty naukowe „Provenance Research” w Oddziale Instytutu Pileckiego w Berlinie

    W dniu 7 lipca 2026 r. komisja stypendialna spotkała się w celu wyłonienia stypendystów ubiegających się o przyznanie stypendium w ramach naboru ogłoszonego 12 maja 2026 r. Przedmiotem konkursu były stypendia naukowe w wysokości 1800 EUR, przyznawane na okres 12 miesięcy.

  • Nabór tekstów do IX tomu rocznika „Studia nad Totalitaryzmami i Wiekiem XX”
    Call for papers

    Aktualności naukowe

    Nabór tekstów do IX tomu rocznika „Studia nad Totalitaryzmami i Wiekiem XX”

    Redakcja Rocznika „Studia nad Totalitaryzmami i Wiekiem XX” ogłasza nabór tekstów do kolejnego, specjalnego numeru czasopisma za lata 2025-2026. Zapraszamy badaczy różnych dyscyplin: historii, politologii, prawa oraz socjologii do nadsyłania artykułów naukowych, edycji materiałów źródłowych oraz recenzji zgodnych z profilem naszego czasopisma.

  • Archiwiści Instytutu Pileckiego na kongresie w Kazachstanie

    Aktualności naukowe

    Archiwiści Instytutu Pileckiego na kongresie w Kazachstanie

    W dniach 6–13 czerwca 2026 roku przedstawiciele Instytutu Pileckiego wzięli udział w III Międzynarodowym Kongresie Archiwistów „DIGITAL ARCHIVE - EXPO”, który odbył się w Astanie.

  • „Bydgoska krwawa niedziela" w artykule prof. Tomasza Chincińskiego w „Dziejach Najnowszych”
    Zdjęcie prof. Chinciskiego.

    Aktualności naukowe

    „Bydgoska krwawa niedziela" w artykule prof. Tomasza Chincińskiego w „Dziejach Najnowszych”

    W najnowszym numerze „Dziejów Najnowszych” (2026, nr 1) ukazał się artykuł prof. Tomasza Chincińskiego pt. „Wypadki w Bydgoszczy 3 września 1939 roku w relacji starosty Juliana Suskiego (1940)”.

  • Ogłoszenia o konkursach w ramach programu „Ćwiczenie Nowoczesności 2026”
    Grafika Ćwiczenie nowoczesności

    Aktualności naukowe

    Ogłoszenia o konkursach w ramach programu „Ćwiczenie Nowoczesności 2026”

    Termin składania wniosków został przedłużony do 19 lipca 2026 r.!