Upamiętnienie Stanisława i Jana Kurdzielów, Józefa Królika i Kazimierza Bernackiego, zamordowanych za pomoc Żydom w czasie okupacji niemieckiej - Instytut Pileckiego

9 listopada 2026 r. w Żarkach Instytut Pileckiego odsłonił kamień z tablicą upamiętniającą braci Stanisława i Jana Kurdzielów oraz Józefa Królika i Kazimierza Bernackiego, zamordowanych przez Niemców za pomoc okazaną w 1942 roku dwóm Żydówkom nieznanym z imienia i nazwiska. Było to 42. upamiętnienie w ramach programu „Zawołani po imieniu”, w którym dotychczas uhonorowano 107 osób z całej Polski.

We wrześniu 1942 roku dwie, nieznane z imienia żydowskie kobiety, obawiając się wywózki do obozu zagłady, postanowiły uciec z getta w Żarkach. Poprosiły o pomoc dwóch braci Kurdzielów, Stanisława i Jana. W akcję zaangażowali się także Józef Królik i Kazimierz Bernacki. Niestety próba ucieczki skończyła się tragicznie. Dwie uciekinierki oraz Józef Królik i Kazimierz Bernacki zostali zastrzeleni przez żandarmów, natomiast bracia Kurdzielowie, schwytani osobno, zostali skazani na śmierć wyrokiem niemieckiego sądu specjalnego i straceni. 

Upamiętnienie

W uroczystościach upamiętniających na skwerze przy cmentarzu parafialnym w Żarkach wzięły udział rodziny "Zawołanych po imieniu" – pani Karina Urbańczyk, pan Grzegorz Budzowski i pani Danuta Zielińska, a także przedstawiciele władz samorządowych, duchowieństwa, żołnierze 13. Śląskiej Brygady Obrony Terytorialnej, uczniowie ze Szkoły Podstawowej im. Władysława Szafera w Żarkach oraz lokalna społeczność.

Uroczystego aktu odsłonięcia pamiątkowej tablicy dokonali przedstawiciele rodzin wraz z Dyrektorem Instytutu Pileckiego, Karolem Madajem. 

Pamięć w rodzinie

W imieniu rodzin upamiętnianych głos zabrała pani Danuta Zielińska, bratanica Kazimierza Bernackiego, która wyraziła wdzięczność za przywołanie zapomnianej, rodzinnej historii. 

– Pamięć o zbrodni niemieckiej na narodzie polskim nie zostanie zapomniana. Po wojnie mało się mówiło na temat zbrodni niemieckiej, a szczególnie jeżeli chodzi o sprawy żydowskie, co w tym przypadku miało miejsce – podkreśliła.

Ci, którzy zdecydowali się poświęcić swoje życie

Karol Madaj dyrektor Instytutu Pileckiego zauważył, że za bohaterskim czynem stało przekonanie „że innych ludzi należy ratować. I widzimy to do dzisiaj, że bez osób, które właśnie taką decyzję podejmują, żylibyśmy w dużo gorszym świecie”. 

– Cieszę się, że symboliczny kamień znajduje się w Żarkach, w miejscu, w którym upamiętnione są również ofiary II wojny światowej oraz ofiary Golgoty Wschodu. Mam nadzieję, że to miejsce będzie nam i Państwu zawsze przypominać o tej historii, o historii Zagłady, o historii tych, którzy byli wyjątkowi, zdecydowali się poświęcić swoje życie, żeby pomagać innym – podkreślił dyrektor Madaj. 

Listy do uczestników uroczystości

Listy pełne uznania i wdzięczności nadesłali: Burmistrz Miasta i Gminy Żarki Adam Zamora, przedstawiciel Polskiego Towarzystwa Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, Poseł na Sejm RP Henryk Kiepura, Poseł do Parlamentu Europejskiego Jadwiga Wiśniewska oraz Przewodniczący Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach Sławomir Pastuszka.

Złożenie kwiatów

Po uroczystym poświęceniu tablicy hołd ofiarom i bohaterom oddano poprzez złożenie kwiatów. Na zakończenie ceremonii uczniowie ze Szkoły Podstawowej im. Władysława Szafera złożyli przy pomniku symboliczne kamyki pamięci.

Wydarzenie zostało zorganizowane we współpracy z Powiatem Myszkowskim oraz Gminą Żarki.

Ucieczka z getta w Żarkach

Wraz z utworzeniem przez niemieckiego okupanta Generalnego Gubernatorstwa, Żarki znalazły się w jego obrębie, tuż przy granicy z terenami włączonymi do Rzeszy, w której skład wszedł sąsiedni Myszków. W połowie 1942 r. w Żarkach żyło około 3000 Żydów stłoczonych na kilku ulicach w rejonie Starego Rynku stanowiących getto. Od końca 1941 r. każdemu Żydowi, który bez zezwolenia je opuścił, groziła kara śmierci. We wrześniu 1942 r. Niemcy rozpoczęli wywózki okolicznej ludności żydowskiej do obozów zagłady: 5 września z pobliskiej Pilicy, a 22 września z Częstochowy. Żydowska społeczność Żarek spodziewała się, że władze okupacyjne w ich mieście zrobią podobnie.

W takich okolicznościach z Żarek starały się wydostać dwie, nieznane z imienia i nazwiska żydowskie kobiety w wieku około 20 lat. O pomoc zwróciły się do Stanisława Kurdziela (ur. 1906), który w plan włączył swojego brata Jana (ur. 1911). W akcję zaangażowani byli jeszcze Kazimierz Bernacki (ur. 1917) i Józef Królik (ur. 1917). 

Uciekinierki wyruszyły w towarzystwie braci Kurdzielów na rowerach, w kierunku granicy, wieczorem 22 września. W Jaworzniku grupa została zatrzymana przez patrol niemieckich żandarmów w którego skład wchodził Julius Schubert. Podejrzenia wzbudziły rowery, których używanie wymagało ówcześnie specjalnego zezwolenia. Stanisław i Jan zostali zabrani na posterunek żandarmerii w Żarkach, ale kobiety puszczono wolno. Dopiero po przeszukaniu na posterunku bagażu Kurdzielów Niemcy zorientowali się, że podróżujące z braćmi kobiety nie były ich żonami ale uciekinierkami z getta, i rozpoczęli za nimi pościg. 

Tymczasem kobiety kontynuowały swą podróż. Przekroczyły granicę Generalnego Gubernatorstwa i w nocy spotkały Kazimierza Bernackiego i Józefa Królika którzy pracowali na nocną zmianę w fabryce w Myszkowie. Codziennie w drodze do pracy przejeżdżali rowerami legalnie granicę więc nie powinni budzić podejrzeń. Jednak po spotkaniu z kobietami cała czwórka wpadła w ręce niemieckich pograniczników. Być może aktywność służb spowodowana była informacją od żareckiej żandarmerii, która rozpoczęła poszukiwania uciekinierek. 

Śmierć za okazanie pomocy

Bernacki, Królik i kobiety przebywali prawdopodobnie kilkadziesiąt godzin przy budynku straży celnej. Ostatecznie pogranicznicy przekazali zatrzymanych żareckim żandarmom, po czym cała czwórka została zamordowana strzałami w głowę przy murze cmentarza. Żydówki zginęły za wyjście poza obszar getta, Polacy za pomoc im. Prawdopodobnie egzekucji dokonał Julius Schubert.

[…] udałam się do urzędu celnego i obok w ogrodzie widziałam brata Józefa Królika, Kazimierza Bernackiego i dwie nieznane mi kobiety będące w pewnej odległości. Wtenczas brat mój i Kazimierz Bernacki powiedzieli mi, że zostali zatrzymani przez komendanta straży celnej i jednego celnika, bym się nie martwiła, bo nie popełnili żadnych wykroczeń. Następnie wróciłam do domu.

Dnia następnego po tym spotkaniu z bratem dowiedziałam się wczesnym rankiem od gospodarza Ludwika Jędrzejkiewicza z Żarek, obecnie nieżyjącego, że żandarm Schubert z Żarek polecił mu zabrać z pola zastrzelonych. Jędrzejkiewicz, udawszy się na miejsce wskazane przez Schuberta, zobaczył zwłoki Józefa Królika, Kazimierza Bernackiego i nieznanych młodych kobiet: obydwie w wieku od 17 do 20 lat, wszyscy ze śladami strzału w głowę […].

Zeznanie Franciszki Szczepańskiej, siostry Józefa Królika, 27 sierpnia 1975 r., BA 162/18864 k. 41, 42

Pozory sprawiedliwości

Bracia Kurdzielowie przebywali w częstochowskim więzieniu, ich sprawa toczyła się przed niemieckim Sądem Specjalnym. 22 października przedłużono ich areszt: w uzasadnieniu sędzia, którym był ówczesny dyrektor sądu krajowego Richard Held, napisał: 

obwinia ich się, że koło Żarek 22 i 23 września 1942 wspólnie czynem świadomie dwom żydówkom do popełnienia zbrodni niedozwolonego opuszczenia wyznaczonej im dzielnicy pomagali. Zbrodnia karalna według § 4 ust. 1 i 2 Rozporządzenia o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie w brzmieniu Trzeciego Rozporządzenia o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie z 15 października 1941 (Dz.Rozp. GG. str. 595), §§ 49, 47 Kod.Karn. Są oni silnie podejrzani, że powyższy czyn przestępczy popełnili. Obawa ucieczki jest ustawowo oraz ze względu na wysokość grożącej kary również i faktycznie uzasadniona.

Rozporządzenie, które stanowiło podstawę prawną postanowienia brzmiało: „Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczoną im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie dają kryjówkę. Podżegacze i pomocnicy podlegają tej samej karze jak sprawca”. 

Na podstawie tego rozporządzenia 10 grudnia 1942 r. Jan i Stanisław Kurdzielowie zostali skazani za pomoc w ucieczce z getta na karę śmierci. 2 kwietnia 1943 r. o 6:00 wyrok wykonano. Ciała zamordowanych pochowano prawdopodobnie w bezimiennej mogile na cmentarzu w Olsztynie koło Częstochowy.

Niemiecki żandarm Julius Schubert został zlikwidowany w czasie wojny przez oddział Armii Krajowej.

Okoliczności śmierci Kazimierza Bernackiego i Józefa Królika nie były po wojnie szerzej znane. W przekazach pojawiało się jedynie enigmatyczne sformułowanie, że zginęli za pomoc Żydom. Historia braci Kurdzielów pamiętana była w rodzinie. W latach 80. XX w. ich dzieci starały się odkryć prawdę o losie ojców. Dzięki ich staraniom Jan i Stanisław Kurdziel pośmiertnie otrzymali tytuły Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

Program „Zawołani po Imieniu” jest poświęcony obywatelom II Rzeczypospolitej zamordowanym za pomoc osobom narodowości żydowskiej podczas II wojny światowej. Łączy badania historyczne, działania edukacyjne oraz upamiętnienia w przestrzeni publicznej. Kulminacyjnym momentem jest odsłonięcie umieszczonej na kamieniu tablicy pamiątkowej przywołującej imiona i nazwiska zarówno Ratujących, jak i Ratowanych – o ile ich tożsamość udało się ustalić – przywracając ich historiom należne miejsce w pamięci zbiorowej. Dzięki działaniom edukacyjnym i popularyzacyjnym (m.in. w szkołach, domach kultury, bibliotekach) historie „Zawołanych”, często przez długie lata zapomniane, przywracane są świadomości lokalnych wspólnot.

Więcej informacji o „Zawołanych po imieniu” na stronie Instytutu Pileckiego