Sztuka dokumentu. Walerian Bielecki. Powstanie Warszawskie - Instytut Pileckiego

Sztuka dokumentu. Walerian Bielecki. Powstanie Warszawskie

Wystawa prezentuje mało znane akwarele i rysunki dokumentujące Powstanie Warszawskie, autorstwa Waleriana Bieleckiego, architekta, artysty i żołnierza Zgrupowania „Krybar”, który zasłynął m.in. jako projektant samochodu pancernego „Kubuś”.

Na ekspozycji pokazywane są zarówno oryginalne akwarele i rysunki Bieleckiego, jak i ich wielkoformatowe reprodukcje, opatrzone notatkami autora i komentarzami historycznymi. Prezentowane na wystawie prace pochodzą ze zbiorów Muzeum Wojska w Białymstoku oraz z kolekcji rodziny artysty.

Wystawa była pokazywana od 28 lipca do 10 października 2026 roku w foyer Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej w Warszawie.

– Na prace Waleriana Bieleckiego trafiłam dwa lata temu podczas pracy kuratorskiej w przededniu 80. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego. Jego powstańcze akwarele i rysunki były także wtedy po raz pierwszy pokazywane publicznie: w Muzeum Wojska w Białymstoku – mówi kuratorka wystawy, Karolina Kulyk z Instytutu Pileckiego. – Uderzyło mnie, jak niezwykłą drogę przebyły te dokumenty historyczne. Przez blisko osiemdziesiąt lat pozostawały ukryte – w rodzinnych szufladach i muzealnych magazynach – czekając na swój czas. Wtedy narodziła się myśl, by sprowadzić je do Warszawy – miasta młodości Bieleckiego, miasta, o które walczył, i miasta, którego dramat oraz bohaterstwo uwiecznił w swoich pracach.

Walerian Bielecki „Inżynier Jan” 1912-1969

Biografia Waleriana Bieleckiego (ur. 1912 r., Petersburg – zm. 1969 r., Białystok) stanowi splot doświadczeń architekta, żołnierza i świadka historii, którego działalność twórcza kształtowała się w cieniu dramatycznych wydarzeń XX wieku. Absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, w 1939 r. ochotnik w obronie kraju, a w czasie okupacji i Powstania Warszawskiego żołnierz Armii Krajowej pod pseudonimem „Inżynier Jan”.

Podczas Powstania Warszawskiego walczył na Powiślu i w Śródmieściu w zgrupowaniu „Krybar”, zaprojektował słynny samochód pancerny „Kubuś”. Po kapitulacji jeniec Stalagu XI B Fallingbostel. W czasie walk powstańczych i w niewoli tworzył rysunki i akwarele dokumentujące zarówno walczącą Warszawę, jak i życie obozowe, utrwalał w ten sposób rzeczywistość wojenną i mierzył się z doświadczeniem przemocy. 

Po powrocie do Polski w 1945 r. pracował jako architekt w Warszawie włączając się w działania na rzecz odbudowy stolicy oraz życie środowiska architektów. Prowadził także niewielkie wydawnictwo, zlikwidowane w wyniku represji wobec byłych żołnierzy AK, pozbawiających go również mieszkania w stolicy. Od 1949 r. związany z Białymstokiem, gdzie jako projektant i Główny Architekt Województwa współtworzył powojenny krajobraz miasta oraz inicjował działalność lokalnego oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich (SARP). Jego biografia ukazuje ciągłość między doświadczeniem wojny a praktyką projektową, podporządkowaną idei odbudowy utraconego świata.

Utrwalić jeszcze żywe wspomnienia

Można powiedzieć, że o powstaniu artystycznej dokumentacji zdecydował przypadek. Podczas walk powstańczych w Śródmieściu Walerian Bielecki natknął się na zburzony sklep papierniczy. Znalezione tam materiały wykorzystał do stworzenia barwnej, wizualnej dokumentacji wydarzeń, w których uczestniczył w kolejnych miesiącach, w Powstaniu i w niewoli. Artysta opisuje to w swoich notatkach w sposób następujący:

Rozbite wnętrze i wystawy sklepowe, w oknach wystawowych osłony przed pociskami i odłamkami, wykonane z tego, co było w sklepie: bloki rysunkowe, […], zeszyty, pudełka ołówków, cyrkle, linijki i inne skarby prawdziwe dla malarza i technika, zsunięte w sterty, tworzyły w wystawach swoistą osłonę – barykadę.

Wracając kiedyś z placówki na poczcie głównej na kwatery przy Szpitalnej 5, wstąpiłem olśniony tymi skarbami, zabrałem sobie notatnik i blok rysunkowy, komplet akwarel, kilka pędzli i ołówków. […]

Okazały się później skarbem prawdziwym, pomogły łatwiej znieść trudne dni niewoli, szczególnie w pierwszych miesiącach. Pozwoliły jednocześnie utrwalić jeszcze żywe wspomnienia przeżyć i walki w dniach powstania.

Cytat: Walerian Bielecki, maszynopis w zbiorach Muzeum Wojska w Białymstoku

Sztuka dokumentu

Sztuka Bieleckiego odsłania odmienny wymiar pamięci o Powstaniu Warszawskim –  bardziej intymny, skupiony na detalu i codzienności, a zarazem głęboko zakorzeniony w doświadczeniu bezpośredniego świadka. Jego prace skłaniają do refleksji nad rolą obrazu jako medium dokumentu oraz nad granicą między zapisem faktów a ich artystycznym przetworzeniem.

Celem wystawy było nie tylko przybliżenie realiów Powstania Warszawskiego, lecz także zwrócenie uwagi na rysunek i akwarelę jako szczególne formy dokumentu historycznego. W przeciwieństwie do fotografii czy kronik filmowych wymagają one czasu, selekcji i interpretacji, ukazując nie tylko wygląd miejsc, lecz także sposób ich postrzegania przez autora.

Układ wystawy

Wystawa obejmuje łącznie 23 prace: 5 oryginałów i 18 wielkoformatowych reprodukcji, z których każda stanowi osobny kadr tej historii, uzupełniony o komentarze historyczne, które przybliżają realia przedstawianych wydarzeń. Tam, gdzie to możliwe, głos oddany zostaje samemu artyście – poprzez zachowane opisy autorskie, pozwalające zajrzeć w jego sposób widzenia i przeżywania wojennej rzeczywistości. Towarzyszą im również informacje o oryginalnych formatach dzieł, przypominające o ich materialnym, fizycznym wymiarze.

Osią ekspozycji jest 18 wielkoformatowych reprodukcji jego powstańczych realizacji, ułożonych w porządku chronologicznym. Ten układ nie jest jedynie zabiegiem porządkującym – buduje opowieść o narastającym napięciu, nadziei, zniszczeniu i ostatecznym upadku. Wystawę zamykają dwie akwarele prezentowane w oryginale, przedstawiające finalne akordy powstańczej epopei: wymarsz żołnierzy AK z Warszawy do niewoli oraz pierwszą mszę świętą w obozie jenieckim, na której spotkali się Powstańcy i żołnierze Września 1939. 


Reprodukcje prac Waleriana Bieleckiego pochodzą z kolekcji Muzeum Wojska w Białymstoku

Oryginalne prace udostępniono z kolekcji Ewy Bieleckiej-Sawickiej

Koncepcja wystawy, scenariusz, teksty i koordynacja 
Karolina Kulyk

Współpraca koordynacyjna                                                  
Bartosz Gralicki

Komentarze historyczne
dr Leszek Zaborowski

Konsultacja merytoryczna
prof. Andrzej Zawistowski
dr Bartłomiej Kapica
dr Łukasz Mieszkowski

Redakcja językowa
Marta Wilińska
Edyta Kunowska

Tłumaczenie
Aleksandra Arumińska
Ian Stephenson

Koncepcja plastyczna i projekt graficzny
Rafał Koliński

Przygotowanie obiektów
Katarzyna Tomczak-Wysocka
Jan Możdżyński

Produkcja
Rafał Koliński

Promocja i media
Lukrecja Jaszewska
Grzegorz Mazurowski
Jan Sochaczewski
Oliwia Traczyk
Grzegorz Czerniak
Patrycja Dubiał-Skiba
Jakub Kiersikowski

Partnerem wystawy jest Muzeum Wojska w Białymstoku.