W stronę życia. O ucieczkach z warszawskiego getta | 83. rocznica powstania w getcie warszawskim - Instytut Pileckiego

W niedzielę 19 kwietnia, w rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim, Instytut Pileckiego zaprasza na wydarzenie poświęcone losom osób, które podjęły próbę opuszczenia „zamkniętego świata” i poszukiwania ratunku po drugiej stronie muru.

Zaprezentowany zostanie premierowy dokument filmowy W stronę życia. Ucieczki z getta warszawskiego, wyprodukowany przez Instytut Pileckiego. Widzowie będą mieli możliwość spotkania ze świadkami opisywanej historii, a także wysłuchania wykładu dr Agnieszki Witkowskiej-Krych o języku, jakim o getcie opowiadali jego mieszkańcy.

Wstęp wolny | 19 kwietnia (niedziela) | 17.00 |Instytut Pileckiego, Sienna 82 w Warszawie

Program:

• Pokaz filmowy:  W stronę życia. Ucieczki z getta warszawskiego (z serii „Świadkowie Epoki”. Produkcja: Instytut Pileckiego 2026, czas trwania: ok. 30 min).
• Spotkanie: rozmowa z zaproszonymi gośćmi i świadkami historii: Krystyną Budnicką i Markiem Andrzejem Halterem.
• Wykład: dr Agnieszka Witkowska-Krych – „Miasto zamknięte w słowach, czyli o tym, jak inaczej określano getto warszawskie”

Cztery ucieczki, cztery drogi do ocalenia

Premierowy pokaz filmu z dokumentalnego cyklu „Świadkowie Epoki” pt. W stronę życia. Ucieczki z getta warszawskiego (reż. Małgorzata Grygiel, Michał Miziołek, prod. Instytut Pileckiego 2026, 30 min.) przybliża losy czworga bohaterów: Mariana Kalwarego, Barbary Marlow, Elżbiety Ficowskiej oraz Anny Stupnickiej-Bando, która jako młoda dziewczyna pomogła wyprowadzić z getta Lilianę Alter.

– Filmy w serii „Świadkowie Epoki” to zazwyczaj wspomnienia jednej osoby, która opowiada o wydarzeniach ze swojego życia – mówi Małgorzata Grygiel z Działu Filmowego Instytutu Pileckiego, reżyserka filmu. – Tym razem mamy jednak odcinek tematyczny, poświęcony ucieczkom z getta, w którym zestawiamy czworo bohaterów,  przy czym historie trojga z nich nie były dotąd publikowane na naszym kanale. Nie zajmujemy się tu tematem najbardziej „oczywistym”, nie opisujemy okropieństw getta, ale skupiamy się na samej ucieczce i przeżyciu po stronie aryjskiej. Nie jest to ujęcie encyklopedyczne, a ukazanie konkretnych sytuacji – podkreśla Małgorzata Grygiel. – Zapewniam, że miejsca do których uciekali ludzie trudno sobie nawet wyobrazić i wielu widzów na pewno będzie zaskoczonych.  

„W stronę życia. Ucieczki z getta warszawskiego”  – ten krótki dokument zrealizowany przez Instytut Pileckiego to zaskakująca opowieść o niewiarygodnych zbiegach okoliczności i kryjówkach, których nie wymyśliłby żaden scenarzysta. To także głęboki wgląd w ludzką naturę, która w skrajnych warunkach okupacji odsłaniała zarówno swoje najszlachetniejsze, jak i najmroczniejsze oblicza.

Spotkanie z Historią

W wydarzeniu wezmą udział świadkowie historii: Krystyna Budnicka i Marek Halter. Będzie to niepowtarzalna okazja, by z pierwszej ręki usłyszeć o doświadczeniach, które na zawsze zmieniły życie tysięcy Warszawiaków.

Krystyna Budnicka (ur. 1932 r.) przyszła na świat jako Hena Kuczer. W czasie okupacji została wraz z rodziną zamknięta w getcie warszawskim. Przed Powstaniem, w styczniu 1943 roku,  Kuczerowie ukryli się w bunkrze, gdzie pani Krystyna żyła przez wiele miesięcy. Opowieść o jej ucieczce na aryjską stronę to jednocześnie historia utraty ukochanej rodziny. Nikt z jej bliskich, ani rodzice, ani liczne rodzeństwo, nie przeżył. Jednocześnie to dzięki nim ona przetrwała.  Mówi o sobie: pokonałam Hitlera.

Marek Andrzej Halter urodził się w Warszawie (1937 r.), jego dzieciństwo wiąże się z Wolą, mieszkał na Grzybowskiej. To świadek niezwykły, w  jego pamięci zachowało się wiele obrazów  z czasów okupacji. Rodzina Halterów pomagała Żydom, a w czasie Powstania 1943 pan Marek był z ojcem pod murami getta. Do dziś pamięta każdy szczegół tego, co tam zobaczył. Był świadkiem Zagłady nie tylko w Warszawie. Jednym z jego najgorszych wspomnień jest likwidacja getta w Mińsku Mazowieckim w sierpniu 1942 roku.

Język, który próbował udźwignąć piekło

W ramach wydarzenia odbędzie się także wykład dr Agnieszki Witkowskiej-Krych pt. „Miasto zamknięte w słowach, czyli o tym, jak inaczej określano getto warszawskie”. Badaczka opowie o swoich wieloletnich badaniach, na które otrzymała ostatnio grant Narodowego Centrum Nauki Miniatura 9. Przyjrzy się językowi, jakim posługiwali się mieszkańcy getta, by oswoić i opisać swoją drastyczną codzienność.

– „Państwo w państwie”, „dżungla” czy „grzęzawisko” – to tylko niektóre z metafor, przez które wyłaniał się obraz getta – wyjaśnia dr Agnieszka Witkowska-Krych. – W tej wyjątkowej przestrzeni opresji język funkcjonował jak lustro, odbijając zarówno fizyczne ograniczenia, jak i stan ducha zamkniętych za murem ludzi. Dziś słowa te stają się świadectwem i echem rzeczywistości wymykającej się jednoznacznym definicjom.

Powstanie w getcie warszawskim

19 kwietnia 1943 roku w warszawskim getcie wybuchło powstanie – największy zbrojny zryw Żydów podczas drugiej wojny światowej. Do walki stanęło ok. 500 członków Żydowskiej Organizacji Bojowej oraz ok. 250 bojowców Żydowskiego Związku Wojskowego. Walki toczyły się blisko miesiąc, a Niemcy systematycznie posuwali się w głąb getta, paląc kolejne domy i zmuszając ludność cywilną do opuszczania bunkrów i schronów. Dowodzący siłami niemieckimi Jürgen Stroop podał w swoim raporcie o zniszczeniu getta, że jego oddziały ujęły lub zabiły ponad 56 tys. Żydów oraz wykryły 631 bunkrów. Zaledwie kilkudziesięciu powstańcom udało się wydostać z płonącego, ogrodzonego murem terenu.

Projekt „Świadkowie epoki”

Od 2018 roku Instytut Pileckiego rejestruje wspomnienia osób, które przeżyły II wojnę światową, a także tych, które pamiętają ważne wydarzenia z czasów powojennych. Stworzone w ten sposób archiwum historii mówionej zawiera już ponad 2000 nagrań - to kilkadziesiąt tysięcy godzin wspomnień. Wszystkie dostępne są w Archiwum Cyfrowym Instytutu Pileckiego, a prawie 500 wybranych – na instytutowym kanale YouTube „Świadkowie Epoki”.

O swoich przeżyciach opowiadają żołnierze wszystkich frontów, cywile, więźniowie polityczni, obozów koncentracyjnych, pracy przymusowej, łagrów. Świadkowie zbrodni z pobudek nacjonalistycznych i zbrodni wojennych. Sprawiedliwi i Ocaleni. Obywatele polscy, Polacy o innej przynależności państwowej, obywatele innych krajów. Wśród wspomnień z czasów powojennych znajdują się m.in. relacje o działaniach NKWD, zatrzymaniach przez służby bezpieczeństwa, stanie wojennym. O działalności Solidarności opowiadają jej członkowie, o strajkach robotniczych – ich uczestnicy.