Upamiętnienie rodzin Stawarskich i Singerów w Sieniawie | Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów - Instytut Pileckiego

24 marca Instytut Pileckiego uhonoruje małżeństwo Wiktorię Franciszkę i Mateusza Bronisława Stawarskich z Sieniawy, zamordowanych przez Niemców za ukrywanie żydowskiej rodziny Singerów w latach II wojny światowej. Uroczystość odsłonięcia tablicy upamiętniającej obie Rodziny odbędzie się pod Szkołą Podstawową przy Rynku w Sieniawie (woj. podkarpackie) o godz. 14:00. Wydarzenie poprzedzone zostanie Mszą Św. w Kościele pw. Wniebowzięcia NMP w Sieniawie o godz. 13:00.

Mieszkańcy Sieniawy będą mogli poznać historię Upamiętnianych na specjalnym spotkaniu w Centrum Kultury, Sportu i Rekreacji „Sokół” oraz podczas zajęć edukacyjnych w miejscowym Zespole Szkół. Współorganizatorami wydarzenia są Powiat Przeworski oraz Miasto i Gmina Sieniawa.

– Program Instytutu Pileckiego „Zawołani po Imieniu” nie może ograniczać się do uroczystości upamiętniania nazwisk „Zawołanych” na odlanych w brązie tablicach. Równie ważne, a może i ważniejsze jest przywracanie lokalnym społecznościom historii stojących za Upamiętnianymi. Historii Ratujących i Ratowanych, z całą ich prawdą, wielowymiarowością i tragizmem – mówi dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj. – Takie podejście uchroni nas przed popadnięciem w dwie fałszywe skrajności: przed tryumfalnym ogłaszaniem że „Polacy powszechnie pomagali Żydom”, jak i przed głęboko niesprawiedliwym oskarżeniom, że „bierność większości Polaków wobec losu Żydów wynikała z antysemityzmu” – bo takie oskarżenia pomijają całkowicie grozę niemieckiego terroru.

– Opowiadana przez nas dzisiaj historia rodzin Stawarskich i Singerów w swojej złożoności jeszcze bardziej niż inne pokazuje tę grozę, z którą musieli mierzyć się Żydzi i ci z Polaków, którzy zdecydowali by swoich żydowskich sąsiadów ratować – podkreśla Karol Madaj. –Zrekonstruowaliśmy tę historię na podstawie relacji świadków oraz listów, które pozostawili po sobie zamordowani. Ze wszystkich tych źródeł przebija głęboki tragizm, zmaganie ze świadomością ciągłego, śmiertelnego zagrożenia jakiemu podlegali zarówno ukrywający się Żydzi, jak i udzielający schronienia Polacy. Czytając testament Wiktorii Stawarskiej i więzienny gryps Mateusza Stawarskiego – pisane już w celach śmierci – poznajemy dodatkowo rozpacz rodziców, wynikającą ze świadomości że wkrótce osierocą swoje małe dzieci, i poruszającą troskę o los tych dzieci.

Upamiętnienie rodzin

Główne uroczystości upamiętnienia rodzin Stawarskich i Singerów w Sieniawie odbędą się 24 marca 2026 r. O godz. 13:00 zostanie odprawiona Msza Święta w Kościele pw. Wniebowzięcia NMP. O godz. 14:00  nastąpi odsłonięcie tablicy upamiętniającej Rodziny Stawarskich i Singerów (teren przed Szkołą Podstawową, ul. Rynek 4). Honorowym Gościem wydarzenia będzie Krystyna Wanda Grzęda (z d. Stawarska), córka Upamiętnianych. Współorganizatorami uroczystości są: Powiat Przeworski oraz Miasto i Gmina Sieniawa.

Dwa dni wcześniej, w niedzielę 22 marca o godz. 17:00 w Centrum Kultury, Sportu i Rekreacji „Sokół” w Sieniawie odbędzie się otwarte spotkanie poświęcone historii Upamiętnianych (wstęp wolny). We wtorek 24 marca w Zespole Szkół edukator z Instytutu Pileckiego przeprowadzi zajęcia dla dzieci. 

Program „Zawołani po Imieniu”

Upamiętnienie Rodzin Stawarskich i Singerów jest 40. upamiętnieniem w ramach programu „Zawołani po Imieniu”, realizowanego od 2019 roku przez Instytut Pileckiego. Ten kluczowy dla misji Instytutu program jest poświęcony uhonorowaniu obywateli II Rzeczypospolitej zamordowanych za pomoc osobom narodowości żydowskiej podczas II wojny światowej. Łączy badania historyczne, działania edukacyjne oraz upamiętnienia w przestrzeni publicznej. Kulminacyjnym momentem jest odsłonięcie umieszczonej na kamieniu tablicy pamiątkowej przywołującej imiona i nazwiska zarówno Ratujących, jak i Ratowanych – o ile ich tożsamość udało się ustalić – przywracając ich historiom należne miejsce w pamięci zbiorowej. Dzięki działaniom edukacyjnym i popularyzacyjnym (m.in. w szkołach, domach kultury, bibliotekach) historie „Zawołanych”, często przez długie lata zapomniane, przywracane są świadomości lokalnych wspólnot.

Historia rodzin Stawarskich i Singerów z Sieniawy

Wiktoria Franciszka (ur. 1909 r.)  i Mateusz Bronisław (ur. 1903 r.) Stawarscy wraz z trojgiem dzieci: Stanisławem Bohdanem (ur. 1930 r.), Jerzym (ur. 1932 r.) i Krystyną Wandą (ur. 1941 r.) mieszkali w Sieniawie. W 1942 roku do Stawarskich z prośbą o pomoc zwróciła się rodzina Singerów - małżeństwo z trojgiem dzieci. Wiktoria znała ich z okresu sprzed wojny.

Mateusz Stawarski stworzył kryjówkę we własnym domu wydzielając część pokoju ścianką. Wejście do niej znajdowało się na strychu, ukryte pod kufrem. Dom, w którym znajdowała się kryjówka, położony był tuż przy granicy getta, w okolicy patrolowanej przez żandarmów i ukraińskich policjantów. By zmniejszyć ryzyko Stawarscy przenieśli się do wynajętego domu po przeciwnej stronie ulicy, a łączność z kryjówką utrzymywał tylko ich najstarszy syn Stanisław; to on dostarczał żywność przygotowywaną przez Wiktorię. Mateusz, obawiając się ryzyka towarzyszącego pomocy Żydom, nocował u swojej matki - z dala od kryjówki. 

Jesienią 1942 r. niemieccy okupanci (SD, żandarmeria i policja ukraińska) zamordowali od 600 do 1500 osób z getta w Sieniawie i z okolicznych miejscowości. Pojedyncze osoby były wyłapywane w mieście i sąsiednich wioskach i mordowane przez funkcjonariuszy okupacyjnych formacji policyjnych. Ukrywanie rodziny Singerów przerodziło się w trwającą kolejne tygodnie walkę ze strachem przed dekonspiracją. Mateusz, obawiając się o bezpieczeństwo rodziny, starał się znaleźć kryjówkę dla Singerów poza miastem. Ostatecznie Żydzi, prawdopodobnie w porozumieniu ze Stawarskimi, zaaranżowali nową kryjówkę w rejonie wsi Dobra i Wylewa - gdzie wcześniej przenieśli część swojego majątku.

Po opuszczeniu kryjówki u Stawarskich, Singer i dwoje dzieci zaginęli w niewyjaśnionych okolicznościach. Po pewnym czasie pod domem Stawarskich pojawiła się Singerowa z jednym dzieckiem. Zostali oni pojmani przez niemieckich żandarmów i rozstrzelani. Po mieście rozeszła się plotka, jakoby kobieta przyznała się, że to Stawarscy ukrywali jej rodzinę. 

Około 23 grudnia 1942 r. wachmistrz niemieckiej żandarmerii w Sieniawie, Karl Seidel, aresztował Mateusza Stawarskiego. Wiktoria, chcąc go ratować, udała się na posterunek, gdzie została aresztowana.

26 grudnia Mateusz Bronisław Stawarski za udzielanie pomocy Żydom został rozstrzelany w lesie Głażyna. Według relacji egzekucji dokonał Seidel oraz jeden z ukraińskich policjantów. Po wojnie rodzina ekshumowała Mateusza Stawarskiego i pochowała go na cmentarzu w Sieniawie. Zwłoki rozpoznano po różańcu, przekazanym Stawarskiemu do więzienia przez rodzinę. 

Wiktoria Stawarska w czerwcu 1943 r. wyrokiem niemieckiego sądu w Rzeszowie została skazana na karę śmierci za pomoc Żydom. Po wyroku spisała testament oraz przejmujący list pożegnalny do dzieci. Karę wykonano - Wiktorię Stawarską pochowano 22 lipca 1943 r. w zbiorowej mogile pod murem cmentarza Pobitno w Rzeszowie. Osieroconymi dziećmi Stawarskich - Stanisławem Bohdanem, Jerzym i Krystyną Wandą zaopiekowała się rodzina.

 „Kochany Bohdanku i kochany Żorciu zwracam się do Was ze specjalną prośbą opiekujcie się Wandeczką, bo ona jest najnieszczęśliwsza mówcie jej dużo o mamusi i o tatusiu bo ona nigdy nie będzie miała wyobrażenia jakie to jest uczucie mieć mamusię i tatusia, kochajcie tę swoją maleńką siostrzyczkę obydwaj mocno i zawsze, kochajcie ją najmocniej i za mamusię i za tatusia. Niech zna swoich rodziców chociaż z opowiadania.” – z listu Wiktorii Stawarskiej napisanego z celi śmierci do dzieci.