Upamiętnienie Jakuba Tokarza zamordowanego za pomoc Żydom podczas okupacji niemieckiej | Zawołani po imieniu - Instytut Pileckiego

28 października br. w Biedaczowie k. Leżajska Instytut Pileckiego upamiętni Jakuba Tokarza, zamordowanego przez niemieckich funkcjonariuszy za pomoc żydowskiej rodzinie Rimler.

Będzie to 39. uroczystość zrealizowana w ramach programu „Zawołani po imieniu”, upamiętniającego obywateli II Rzeczypospolitej zamordowanych za pomoc osobom narodowości żydowskiej podczas II wojny światowej. Jakub Tokarz to setny upamiętniony w ramach programu. 

– Wznowienie upamiętnień w ramach programu „Zawołani po imieniu” to dla Instytutu Pileckiego powrót do niezwykle ważnej misji – podkreśla p.o. Dyrektora Instytutu Pileckiego, Karol Madaj. – Chcemy upamiętnić w Biedaczowie historię dwóch rodzin – polskiej i żydowskiej. W maju 1942 roku do gospodarstwa Jakuba Tokarza w Biedaczowie przyszedł Hersz Rimler z żoną Itą i trzema córkami Rachelą, Chaną i Adelą. Jakub i Maria Tokarzowie dali schronienie wyjętym spod prawa sąsiadom. Na skutek donosu wszyscy Rimlerowie oraz Jakub Tokarz zostali aresztowani i zabici. Jakub Tokarz osierocił sześcioro dzieci: Franciszka, Józefa, Anielę, Jana, Katarzynę i Agnieszkę – mówi Karol Madaj. – Postawa Jakuba Tokarza i jego pomoc zagrożonym Zagładą Rimlerom to prawdziwe bohaterstwo. Mamy nadzieję, że dzięki odsłonięciu tablicy pamiątkowej w Biedaczowie i towarzyszącym upamiętnieniu działaniom edukacyjnym pamięć o tragicznych losach polskich obywateli, rodzin Rimlerów i Tokarzów, nie zginie – dodaje p.o. Dyrektora Instytutu Pileckiego.

Uroczystość w Biedaczowie, jak wszystkie inne dotąd zrealizowane upamiętnienia w ramach programu „Zawołani po imieniu”, jest przygotowana w ścisłej współpracy z lokalną wspólnotą samorządową – z Panem Zdzisławem Leśko, Starostą Leżajskim, Panem Krzysztofem Sobejko, Wójtem Gminy Leżajsk, a także z Panem Stanisławem Pankiem, Dyrektorem Szkoły Podstawowej im. św. Jana Kantego w Biedaczowie. 

Program upamiętnienia | wtorek, 28.10.2025 r.:

• 11:00 – msza święta (Kościół Rzymskokatolicki pw. Matki Bożej Pocieszenia w Gwizdowie, Gwizdów 49, 37-110 Żołynia)
• 12:30 – odsłonięcie pomnika i złożenie kwiatów (teren przed Szkołą Podstawową im. św. Jana Kantego w Biedaczowie, Biedaczów 72, 37-110 Żołynia)

Skrócona historia Jakuba Tokarza i jego rodziny

Zeznaję, co widziałem naocznie: szedłem do Leżajska i widziałem na cmentarzu, który znajduje się obok szosy gestapo niemieckie, obok nich był Tokarz Jakub i w tej chwili go rozstrzelano.

Relacja Jana K.,27.07(?). 1966 r., AŻIH 301/6312

W czasie niemieckiej okupacji Jakub Tokarz wraz z żoną Marią (z domu Chrzan) i sześciorgiem dzieci mieszkał we wsi Biedaczów, w powiecie jarosławskim dystryktu krakowskiego Generalnego Gubernatorstwa. Rodzina prowadziła gospodarstwo rolne położone w pobliżu lasu. 

W maju 1942 roku w poszukiwaniu schronienia do gospodarstwa Tokarzów dotarł Hersch Rimler wraz z żoną, Itą, i trzema córkami – Ruchlą, Heną i Adelą. Niedługo później Ita i Adela opuściły domostwo, szukając schronienia w innym miejscu. Pozostała trójka ukrywała się w zabudowaniach gospodarczych. 

W pierwszych dniach czerwca 1942 r. z powodu donosu do gospodarstwa Tokarzów przybyło dwóch niemieckich żandarmów z Leżajska. Jeden z nich przeszukiwał dom, drugi – zabudowania gospodarcze. W stodole natknęli się na ukrywających się Żydów. Hersch wraz z córkami oraz Jakub zostali wywiezieni do Giedlarowej. Żydzi zostali tam zamordowani, a Jakub trafił do Leżajska. Ita i Adela zostały złapane przez Niemców i zamordowane wkrótce potem. Po kilku dniach spędzonych w areszcie znajdującym się w budynku Sądu Grodzkiego Jakub Tokarz został 11 czerwca 1942 r. wyprowadzony na cmentarz w Leżajsku i zastrzelony przez niemieckich żandarmów. 

Po kilku dniach prawdopodobnie sąsiad powiadomił przejeżdżających wioska żandarmów, że ojciec przechowuje Żydów. Przybyli żandarmi w czasie rewizji znaleźli ukrywaną rodzinę Rümlera i wraz z  ojcem zabrali ich na posterunek do Giedlarowej. Poszukując ojca, matka poszła do Giedlarowej i tam dowiedziała się, że znalezieni Żydzi zostali rozstrzelani w lesie w Giedlarowej zaś ojciec w dniu 11.06.1942. został rozstrzelany na cmentarzu w Leżajsku.

relacja Józefa Tokarza, syna Jakuba, bd. AYV M.31/3763 k. 6

W 1988 roku Jakub Tokarz został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Jego imię figuruje w Yad Vashem jako jednego z tych, którzy z narażeniem życia ratowali Żydów przed zagładą.

Szczegóły historii Jakuba Tokarza wraz z rodziną oraz Herscha Rimela z rodziną znajdują się w załączonym na dole strony folderze. 

Organizatorzy wydarzenia: Instytut Pileckiego, Powiat Leżajski, Gmina Leżajsk

Partner wydarzenia: Szkoła Podstawowa im. św. Jana Kantego w Biedaczowie
 

Program „Zawołani po imieniu”

Program „Zawołani po imieniu” to spójna i wielowymiarowa inicjatywa, która łączy wierne badania historyczne, hołd dla ofiar, wspólnotowe wydarzenia pamięci, edukację i dialog międzykulturowy. Każda odsłonięta tablica to przypomnienie, że w czasach terroru solidarność miała imię – a ludzie, którzy za nią zapłacili, zasługują na to, by być zawołani „po imieniu”.

 „Zawołani po imieniu” to program realizowany przez Instytut Pileckiego, który przywraca pamięć o obywatelach II Rzeczypospolitej – Polakach oraz przedstawicielach innych narodowości i grup etnicznych żyjących w granicach II RP – zamordowanych przez Niemców za udzielanie pomocy Żydom w czasie Zagłady.

W latach okupacji niemieckiej każda forma wsparcia dla społeczności żydowskiej – ukrywanie, przekazywanie żywności czy ostrzeżenie przed obławą – była karana śmiercią. Ci, którzy decydowali się pomagać, często ginęli razem z całymi rodzinami i z osobami, które próbowali ocalić.

Program „Zawołani po imieniu” łączy badania historyczne, działania edukacyjne oraz upamiętnienia w przestrzeni publicznej. W jego ramach organizowane są uroczystości w miejscach, gdzie rozegrały się tragiczne wydarzenia – najczęściej w małych miejscowościach i wsiach. Ich kulminacyjnym momentem jest odsłonięcie tablicy pamiątkowej, umieszczonej na kamieniu, z inskrypcją w języku polskim i angielskim. Tablica przywołuje imiona i nazwiska zarówno ratujących, jak i ratowanych – o ile ich tożsamość udało się ustalić – przywracając ich historiom należne miejsce w pamięci zbiorowej.

Powołany w 2019 roku program upamiętnił dziesiątki osób, których ofiara przez dekady pozostawała zapomniana. Nadrzędnym celem jest uhonorowanie odwagi i człowieczeństwa ofiar, jak i przywrócenie historii lokalnym społecznościom. Niemniej ważnym jest budowanie świadomości o realiach okupacyjnych w Polsce, gdzie akt solidarności mógł kosztować życie.

„Zawołani po imieniu” to wspólna inicjatywa – rodzin ofiar, świadków historii, badaczy, lokalnych wspólnot i wszystkich, którzy chcą ocalić od zapomnienia tych, którzy w czasach radykalnego zła wybrali dobro.

Uroczystość w Biedaczowie to trzydzieste dziewiąte upamiętnienie, a łącznie z Upamiętnionym 28 października br., Instytut Pileckiego „zawołał już po imieniu” 100 obywateli II RP, zamordowanych podczas okupacji niemieckiej za udzielanie Żydom pomocy.

Więcej o programie - kliknij

Do pobrania