Oddajmy głos ofiarom. Zeznania świadków procesu Adama Humera na Zapisach Terroru - Instytut Pileckiego

W 33. rocznicę procesu Adama Humera: debata „Twierdza Archiwum” oraz premiera 50 zeznań ofiar UB w bazie ZapisyTerroru.pl.

Rozpoczęty 17 listopada 1993 r. proces Adama Humera, wicedyrektora Departamentu Śledczego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w czasach stalinowskich, oraz 15 innych oficerów śledczych Urzędu Bezpieczeństwa był jednym z najgłośniejszych procesów dot. zbrodni komunistycznych w Polsce po 1989 roku. 

W 33 rocznicę jego rozpoczęcia chcemy oddać głos świadkom, ofiarom komunistycznego aparatu represji, opowiadającym o okrucieństwie funkcjonariuszy UB. Będzie to jednocześnie okazja do inauguracji na portalu ZapisyTerroru.pl specjalnej kolekcji "Zbrodnie komunistyczne 1944-1989", w ramach której opublikujemy pierwszych 50 zeznań z procesu Humera, a która w przyszłości będzie uzupełniana o kolejne pisemne relacje świadków z okresu PRL.

Temat: Debata “Oddajmy głos ofiarom. Zeznania świadków procesu Adama Humera na Zapisach Terroru”
Gdzie: Instytut Pileckiego, Sienna 82, Warszawa
Kiedy: 17 listopada 2026 r. godz. 18.00 

W debacie wezmą udział:

Paweł Sztama - historyk, absolwent UMK w Toruniu, kierownik Działu Naukowego Muzeum Żołnierz Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL, pracownik Biura Badań Historycznych IPN. Interesuje się historią aparatu bezpieczeństwa w Polsce „ludowej” oraz krajach bloku wschodniego, historią wojskową XX w. oraz biografistyką. Autor książki Generał August Emil Fieldorf. Biografia wojskowa (Warszawa 2016). Obecnie przygotowuje biografię płk. Józefa Różańskiego. Jest także redaktorem tomu poświęconego Komisji Mazura-Wasilewskiego. Generalnie autor kilkudziesięciu opracowań naukowych oraz popularnonaukowych. Ponadto jest II sekretarzem redakcji wydawnictwa Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa (1944–1956) (Warszawa 2020–).

Piotr Lipiński - z wykształcenia prawnik, z zawodu reporter. Przez prawie dwadzieścia lat związany z „Gazetą Wyborczą”, w której publikował głównie reportaże historyczne. Jego teksty ukazywały się w również w „Radarze”, „Na przełaj”, „Po prostu”, „Polityce”, „Pressie”. W 1997 roku opublikował pierwszą książkę „Humer i inni”. Opowiadała o zbrodniarzach stalinowskich, którzy przeżyli bezkarnie kilka dziesięcioleci PRL-u, aby dopiero na starość stanąć przed sądem III Rzeczpospolitej. Autor otrzymał wyróżnienie Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich za reportaż, od którego pochodził tytuł książki.  

Kamila Sachnowska, kierownik Działu Edukacji Instytut Pileckiego - historyczka, edukatorka, autorka publikacji (m.in. teka „Polacy ratujący Żydów pod okupacją niemiecką”, materiały edukacyjne do filmów „W ciemności” A. Holland i „Miasto 44” J. Komasy), autorka i współautorka wystaw (M.in. „Ostaszków, skrzynka pocztowa nr 37”, „Kwatera Ł - Panteon narodowy pod cmentarnym murem”), koordynatorka projektów edukacyjnych, obecnie kierowniczka Działu Edukacji Instytutu Pileckiego.

W roli moderatora i panelisty:

dr hab. Andrzej Zawistowski, prof. Instytutu Pileckiego - absolwent Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego (1998), doktor ekonomii (2007) i doktor habilitowany historii (2018). Profesor SGH (2019). Od 1998 r. pracownik Katedry Historii Gospodarczej i Społecznej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, 2020-2025 - prodziekan Studium Magisterskiego, od 2025 r. prorektor SGH. Oprócz pracy w macierzystej uczelni, doświadczenie zawodowe zdobywał także poza środowiskiem akademickim – m.in. w Instytucie Pamięci Narodowej kierował Wydziałem Edukacji Historycznej (2007-2011) oraz Biurem Edukacji Publicznej (wicedyrektor 2011-2012, dyrektor 2012-2016). W Muzeum Powstania Warszawskiego kierował Działem Historycznym (2017-2020). Od 2020 r. pracownik Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego.

Gdy w 2016 r. rozpoczynaliśmy pracę nad „Zapisami Terroru” postawiliśmy sobie ambitny cel zbudowania największego zbiór świadectw ludności cywilnej okupowanej Europy dostępnego on-line. Dziś „Zapisy” to ponad 19 tys. relacji świadków i ofiar – obywateli polskich, którzy podczas II wojny światowej doświadczyli cierpienia ze strony dwóch totalitaryzmów: niemieckiego i sowieckiego. W świadectwach kryją się osobiste przeżycia tysięcy ofiar zbrodni totalitarnych, ich rodzin i bliskich.

„Zapisy Terroru” powstały w celu promocji wiedzy o podwójnej okupacji w Polsce i utrwalaniu pamięć o ofiarach totalitaryzmów. Są nowoczesnym przedsięwzięciem z pogranicza badań naukowych, popularyzacji historii i szeroko rozumianej kultury pamięci, realizowanym w ramach prac Archiwum Instytutu Pileckiego.

Najobszerniejszy zbiór relacji w naszym portalu stanowią protokoły przesłuchań świadków, którzy po II wojnie światowej składali zeznania przed Główną Komisją Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce i jej prawnymi następcami. Od września 2017 r. udostępniamy relacje o zbrodniach sowieckich, złożone przez żołnierzy Armii Andersa i ludność cywilną po wydostaniu się ze Związku Sowieckiego. We wrześniu 2018 r. opublikowaliśmy relacje obywateli polskich, którzy pomagali Żydom podczas II wojny światowej. W kwietniu 2019 r. udostępniliśmy świadectwa dotyczące ofiar zbrodni katyńskiej. Od 2020 r. udostępniamy wypracowania polskich dzieci na temat II wojny światowej, aby oddać głos najmłodszym, którzy w obliczu konfliktów zbrojnych pozostają najbardziej bezbronni i wrażliwi.

Wszystkie świadectwa, dostępne w wersjach skanu oryginalnego dokumentu oraz jego transkrypcji, są dokładnie opisane systemem metadanych ułatwiającym identyfikację świadków. Lokalizacje w których rozgrywały się wydarzenia są umieszczane na specjalnej, często relacjom towarzyszą zdjęcia świadków i ofiar. Dzięki tłumaczeniom na język angielski relacje mają szansę trafić do obiegu międzynarodowego, upowszechniając na świecie wiedzę o podwójnej okupacji w Polsce i o ofiarach totalitaryzmu.

Zbrodnie komunistyczne 

17 listopada 2026 r. będzie miała miejsce premiera nowej części portalu „Zapisy Terroru” poświęconej zbrodniom komunistycznym w Polsce w latach 1944-1989. Dotychczas publikując relacje świadków zbrodni totalitarnych skupialiśmy się na okresie II wojny świtowej  i ofiarach podwójnej okupacji Polski dokonanej przez nazistowskie Niemcy i komunistyczny Związek Sowiecki. Rok 1945 i zakończenie wojny nie przyniosły Polsce wolności. Już od 1944 r. ziemie polskie stopniowo zajmowała Armia Czerwona, co usankcjonowała konferencja jałtańska. Na terenach na zachód od Bugu instalowano uzurpatorską administrację komunistyczną. W czasem we wszystkich krajach Europy Środkowo-Wschodniej władzę objęli komuniści uzależnieni od woli Związku Sowieckiego i jego dyktatora Józefa Stalina. W naszym kraju przystąpiono do budowy Polski Ludowej, będącej realnie totalitarnym systemem komunistycznej dyktatury. Wyeliminowano legalną opozycję w postaci PSL Stanisława Mikołajczyka, sfałszowano referendum w 1946 r. i wybory w 1947 r. Rozbito zbrojne podziemie niepodległościowe określane popularnie mianem „żołnierzy wyklętych”. Dokonano zmian społecznych i gospodarczych mających prowadzić do systemu nakazowo-rozdzielczego, eliminacji sektora prywatnego, forsownej rozbudowie przemysłu ciężkiego i kolektywizacji rolnictwa. Niszczono resztki niezależnych od komunistów instytucji, prześladowano Kościół katolicki, a kulturę próbowano poddać wzorcom sowieckim. Proces stalinizacji umocnił się w 1948 r. czego przejawem było powstanie Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) na czele z Bolesławem Bierutem. 

Faktycznych, potencjalnych a nawet wyimaginowanych przeciwników władzy, także we własnych szeregach, komuniści eliminowali przez wzmożony terror Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (MBP), kierowanego przez Stanisława Radkiewicza. Ten organ powstał na polecenie Stalina 1 stycznia 1945 r. z przekształcenia Resortu Bezpieczeństwa Publicznego powołanego przez PKWN. Ministerstwo oraz jego terenowe jednostki, czyli urzędy bezpieczeństwa publicznego (UBP), łącznie stanowiły organy bezpieczeństwa publicznego. Potocznie określano je jako UB, od skrótu nazwy jednostek terenowych. Ministerstwu podlegały: Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW), Milicja Obywatelska (MO), Wojska Ochrony Pogranicza (WOP), Straż Więzienna (SW) oraz Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej (ORMO). Funkcjonariusze MBP, pracujący pod nadzorem sowieckim, byli odpowiedzialne za masowe krwawe represje na polskich obywatelach w okresie stalinizmu.

Szczególnie zbrodniczą rolę odegrał Departament Śledczy MBP kierowany przez pułkownik Józefa Różańskiego. Setki osób, przesłuchiwanych przez funkcjonariuszy tego Departamentu, straciło życie lub zostało zdrowie. Metody śledcze sprowadzały się do dopasowywania materiału śledczego do wcześniej opracowanych tez oskarżenia. Zeznania były wydobywane za pomocą brutalnych tortur, które stosowano powszechnie. Wyróżniającym się pracownikiem Departamentu Śledczego był Adam Humer.

Kim był Adam Humer?

Adam Humer (właściwie Adam Umer) urodził się w 1917 roku w USA gdzie jego rodzice przebywali w celach zarobkowych. Cztery lata później wrócił do Polski. W 1936 roku ukończył gimnazjum. Od młodości należał do ruchu komunistycznego. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę i okupacji Tomaszowa Lubelskiego przez Armię Czerwoną organizował tam Powiatowy Komitet Rewolucyjny. Po wycofaniu się Sowietów za nową linię demarkacyjną ewakuował się na teren okupacji sowieckiej do Lwowa. Studiował prawo na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie m.in. został „brygadierem grupy propagandowej”. Po rozpoczęciu wojny niemiecko-sowieckiej powrócił do Tomaszowa Lubelskiego, gdzie ukrywał się. Gdy w lipcu 1944 Armia Czerwona wkroczyła na te tereny Humer brał udział w organizowaniu terenowych rad narodowych z ramienia PKWN. Był kierownik Wydziału Propagandy i Informacji w Powiatowej Radzie Narodowej w Tomaszowie Lubelskim. 

Od września 1944 r. został funkcjonariuszem Resortu Bezpieczeństwa Publicznego w Tomaszowie, następnie Lublinie. Po przeniesieniu do stolicy w lutym 1945 zaczął sprawować kierownicze stanowiska w resorcie. Od lipca 1947 wicedyrektor, jednocześnie naczelnik Wydziału II Departamentu Śledczego Ministerstw Bezpieczeństwa Publicznego, od września 1951 wicedyrektor Departamentu Śledczego MBP. Uczestniczył czynnie w zwalczaniu podziemia niepodległościowego, nadzorował śledztwa przeciwko komendom Wolność i Niezawisłość (WiN) oraz Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ). Oskarżany o skrytobójcze zamordowanie podczas śledztwa dziennikarza i polityka ruchu narodowego Tadeusza Łabędzkiego w 1946 r. Prowadził również śledztwo w sprawie innego działacza narodowego Adama Doboszyńskiego, skazanego na śmierć w 1949 r. Zatwierdził akt oskarżenia przeciwko rotmistrzowi Witoldowi Pileckiemu, który po rozprawie w marcu 1948 r. został skazany na śmierć, a wyrok wykonano w maju tego roku. Humer wydobywał także zeznania od biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka, którego aresztowano w 1953 r. i skazano w pokazowym procesie za szpiegostwo na rzecz Stolicy Apostolskiej i USA. Humer został zwolniony ze stanowiska 31 grudnia 1954, ze służby 31 marca 1955 za niedozwolone metody w śledztwie. W bezpiece dosłużył się stopnia podpułkownika. Przeniesiony dostał do Ministerstwa Rolnictwa, nieformalnie doradzał Służbie Bezpieczeństwa jako specjalista od zwalczania ruchu narodowego.

Granice sprawiedliwości 

Pod upadku systemu komunistycznego, w III Rzeczpospolitej Sejm w 1991 r. zmienił ustawę o Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce – Instytucie Pamięci Narodowej, który do tego momentu zajmował się tylko okresem okupacji niemieckiej. Dodano w ustawie zapis o zbrodniach stalinowskich popełnionych przez państwo komunistyczne do końca 1956 r.  podkreślono, że nie ulegają one przedawnieniu. Choć ta perspektywa stawiała poza nawiasem dalsze dzieje systemu komunistycznego w Polsce, to i tak dawała szansę na sprawiedliwe rozliczenie przestępczej działalności organów bezpieczeństw państwa w latach 1944-1956. Pozwoliło to przygotować proces 16 funkcjonariuszy Departamentu Śledczego MBP, wśród których najwyższy stopniem był Adam Humer, stąd popularnie przyjęło się mówić o procesie Humera. 

Tymczasowo aresztowano go w 1992 r., sam proces przed Sądem Rejonowym w Warszawie zaczął się w 1993 r. Na procesie zeznawały ofiary Humera – m.in. Juliusz Bogdan Deczkowski, i Maria Hattowska oraz legendarny as myśliwski z okresu II wojny świtowej Stanisław Skalski. Hattowska, żołnierz AK i WiN zeznała, że Humer kopał ją i bił nahajką zakończoną metalową kulką w krocze i piersi. Po 150 uderzeniach w nerki wymierzonych osobiście oddał narzędzie tortur z powodu zmęczenia i kazał podwładnym by bili ją dalej. Udowodniono Humerowi udział w wielu przesłuchaniach, upokarzanie, głodzenie i torturowanie więźniów politycznych. W 1994 r. skazany został na dziewięć lat więzienia, w drugiej instancji w 1996 r. zmniejszono wyrok do siedmiu i pół roku. Wśród innych osądzonych i skazanych w tym procesie oficerów bezpieki bodaj najbardziej znaną postacią był major Eugeniusz Chimczak. Jedną z jego ofiar był Witold Pilecki, którego torturował w czasie śledztwa. Chimczak został skazany na siedem i pół roku więzienia, nie odbył ani dnia kary ze względu na zły stan zdrowia. Adam Humer zmarł w 2001 r. w Warszawie podczas przerwy w wykonywaniu kary. Był jednym z nielicznych komunistycznych zbrodniarzy, których III RP ukarała. 

Obecnie zeznania stanowiące cześć akt z procesu Adama Humera są publikowane na „Zapisach Terroru”. Są to przede wszystkim protokoły przesłuchań ofiar bezpieki, które zbierała Główna Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce – Instytucie Pamięci Narodowej, jeszcze przed rozpoczęciem samego procesu. Instytucja ta była prawnym następcą Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, które materiały dotyczące okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej stanowią największy z zasobów relacji publikowanych na „Zapisach Terroru”. Niewielka część zeznań, które obecnie udostępnimy została zebrana jeszcze w połowie lat pięćdziesiątych gdy w wyniku ucieczki podpułkownika Józef Światły na Zachód i rozpoczynającej się odwilży politycznej doszło do likwidacji MBP i prób, często pozornych, rozliczeni się z nieprawidłowościami w organach bezpieczeństwa. Zapoznając się z nimi trzeba pamiętać o kontekście historycznym w który były składane, gdyż system komunistyczny dalej istniał w Polsce, a bardziej niż na sprawiedliwości zleżało mu na utrzymaniu swojej władzy. W stosunku do zeznań z lat dziewięćdziesiątych trzeba pamiętać o zawodności ludzkiej pamięci. Powyższe uwagi nie przekreślają wielkiej wagi tych dokumentów, które powalają zapoznać się ze zbrodniczą działalnością funkcjonariuszy komunistycznego aparatu przemocy.

Relacje z procesu Humera i innych oficerów bezpieki przypominają, że komunistyczny system totalitarny w Polsce ponosi odpowiedzialność za wiele zbrodni na obywatelach polskich i są koniecznym uzupełnieniem wcześniej publikowanych na „Zapisach Terroru” materiałów dotyczących II wojny świtowej. Opowieść o losach Polski i Polaków w XX wieku i konfrontacji z dwoma totalitaryzmami wychodzi dzięki nim za rok 1945 i pokazuje kontynuacje zbrodni totalitarnych w powojennej Polsce. W ten sposób „Zapisy Terroru” przyczyniają się do upamiętniania kolejnych ofiar tych nieludzkich systemów.