Zawołani po Imieniu: Instytut Pileckiego upamiętni Rozalię Sochę w Woli Rafałowskiej zamordowaną za ukrywanie Żydów - Instytut Pileckiego

We wtorek 2 czerwca w Woli Rafałowskiej k. Rzeszowa Instytut Pileckiego, we współpracy ze Starostą Rzeszowskim oraz Wójtem Gminy Chmielnik, odsłoni kamień z tablicą upamiętniającą Rozalię Sochę – mieszkankę Woli Rafałowskiej zamordowaną przez Niemców w 1942 roku za ukrywanie grupy Żydów. Wydarzenie jest 41. upamiętnieniem w ramach programu Instytutu Pileckiego „Zawołani po imieniu”.

Samotnie mieszkająca Rozalia Socha w swoim domu w Woli Rafałowskiej ukrywała w różnych okresach nawet do 10 Żydów. 13 września 1942 r., na skutek donosu polskiego kolaboranta, Niemcy odnaleźli kryjówkę. Rozalii Sochy nie było wtedy w domu. Okupanci zamordowali sześcioro z ośmiorga ukrywanych. Reginie i Fajdze Goldman udało się uciec i przeżyły wojnę. 19 grudnia tego samego roku niemieccy żandarmi ponownie przybyli do wsi, odnaleźli Rozalię Sochę i zamordowali ją strzałem w tył głowy. 

– Historia Rozalii Sochy z Woli Rafałowskiej pokazuje jednocześnie odwagę i poświęcenie „Zawołanej po imieniu”, ale także głęboki tragizm splatających się wojennych losów polskich i żydowskich, które często kończyły się śmiercią z rąk niemieckiego okupanta – mówi Karol Madaj, p.o. Dyrektora Instytutu Pileckiego. – Historia ta zawiera w sobie również elementy haniebne, występują w niej nie tylko anonimowi Niemcy, ale także znany z imienia Polak, kolaborant, który Niemcom doniósł. Takie postawy też się zdarzały. A na końcu widzimy w tej strasznej historii nadzieję: Regina i Fajga Goldman, ukrywane przez Rozalię Sochę, ocalały i udało im się po wojnie stworzyć szczęśliwe rodziny – podkreśla Karol Madaj. – Z mieszkającym w Kanadzie synem pani Fajgi mamy kontakt, napisał do nas list, który odczytany zostanie podczas wtorkowej uroczystości. 

Program uroczystości 

Wola Rafałowska, gmina Chmielnik koło Rzeszowa, wtorek 2 czerwca 2026 r. 

• 11.00 – Msza Święta w kościele rzymskokatolickim pw. Świętej Trójcy i Podwyższenia Krzyża Świętego w Woli Rafałowskiej. 
• 12.30 – odsłonięcie tablicy upamiętniającej oraz złożenie kwiatów - na terenie przy Zakładzie Aktywności Zawodowej w Woli Rafałowskiej (Wola Rafałowska 214). 

W uroczystości, odbywającej się z asystą wojskową, wezmą udział m.in. dyrektor Instytutu Pileckiego Karol Madaj, starosta rzeszowski Krzysztof Jarosz i wójt gminy Chmielnik Krzysztof Grad, przedstawiciele Stowarzyszenia Promocji i Rozwoju Wsi Wola Rafałowska „Nasza Wola”, a także przedstawiciele Rodziny upamiętnianej Rozalii Sochy. Odczytany zostanie list syna Ocalonej Fajgi Goldman, przesłany specjalnie na tę uroczystość. 

Historia Rozalii Sochy z Woli Rafałowskiej i rodziny Goldmanów

Rozalia Socha (ur. 1886 r.) mieszkała samotnie w małym domu przy głównej drodze w Woli Rafałowskiej pod Rzeszowem (obecnie gm. Chmielnik). Latem 1942 r., po tym jak Niemcy zaczęli gromadzić żydowskich mieszkańców okolicznych wsi w gettach, a następnie wywozić ich do Rzeszowa, u pani Sochy schronili się jej znajomi – rodzeństwo Goldmanów, Regina i Izaak oraz ich bratanica, Fajga. Równolegle ukrywała się tam także grupa nieznanych z nazwiska Żydów z Albigowej. Łącznie, w różnym czasie, Rozalia Socha mogła udzielać schronienia nawet 10 osobom. 

Na skutek donosu miejscowego kolaboranta, Antoniego B., 13 września 1942 r., funkcjonariusze okupacyjni odkryli kryjówkę. Z ośmiorga przebywających wówczas w gospodarstwie Żydów udało się uciec Reginie i Fajdze Goldman. Izaaka Goldmana oraz nieznane z imienia i nazwiska dwie kobiety i troje dzieci Niemcy zamordowali kilkadziesiąt metrów od domu.

Gospodyni nie było wówczas w domu, trafiła jednak na listę 9 mieszkańców wsi przeznaczonych do egzekucji. 19 grudnia 1942 r., ponownie w towarzystwie zdrajcy Antoniego B., niemieccy żandarmi przybyli do Woli Rafałowskiej i odnaleźli Rozalię Sochę. Zaprowadzili ją w pobliże mogiły Żydów, których ukrywała i tam zastrzelili. Tego dnia zamordowali także dwóch innych mieszkańców wsi z listy. Niemcy ostrzegli okoliczną ludność, że jeśli kolaborantowi stanie się jakaś krzywda, zastrzelą w odwecie 20 mieszkańców. 

Regina Goldman i jej bratanica Fajga przeżyły. Początkowo ich drogi się rozdzieliły - Regina przetrwała w rejonie Woli Rafałowskiej a Fajga w Gaci koło Markowej. Bezpośrednio po wojnie, w obozie dla przesiedleńców w austriackim Bindermichl Regina Goldman wyszła za mąż za innego ocalałego z rejonu Woli Rafałowskiej -  Nathana Beima. Wraz z Fajgą wyjechali do London w kanadyjskiej prowincji Ontario. Natan prowadził tam zakład krawiecki, zmarł w 1998 r., Regina „Ryfcia” zmarła w 1982 r. Fajga wyszła za mąż w latach 50. Zmarła w 1999 r. Miała dwoje dzieci, z jednym z synów Fajgi Instytut Pileckiego nawiązał kontakt i podczas uroczystości odczytany zostanie jego list. 

Niemiecki kolaborant Antoni B. został zastrzelony po wyzwoleniu w 1945 r. przez milicję podczas próby ucieczki z aresztu. 

Ciało Rozalii Sochy po egzekucji zostało potajemnie ekshumowane i pochowane na cmentarzu w Woli Rafałowskiej. W 2019 r. jej nagrobek został wyremontowany dzięki staraniom Stowarzyszenia Promocji i Rozwoju Wsi Wola Rafałowska „Nasza Wola”. Oznakowano również drogę do mogiły.

Warsztaty historyczne z młodzieżą

Zgodnie z zasadami programu „Zawołani po imieniu”, w ramach upamiętnienia w miejscowej szkole odbędą się zajęcia, na których uczniowie poznają okoliczności tragicznej historii Rozalii Sochy i ratowanych przez nią Żydów w szerszym kontekście wydarzeń II wojny światowej, w tym Zagłady. 

Uczestnicy warsztatów zostaną skonfrontowani przede wszystkim ze źródłami historycznymi, które — przy wsparciu przedstawiciela Działu Edukacji Instytutu Pileckiego — będą wspólnie analizować i interpretować. Dokumenty źródłowe mają pomóc młodym ludziom zrozumieć wagę decyzji stojących przed bohaterami tej historii oraz mechanizmy wpływające na ludzkie postawy w czasie wojny i Holokaustu. Podczas zajęć omówione zostaną również pytania, które naturalnie pojawiają się przy rozmowie o tak trudnych wydarzeniach - często bez prostych i jednoznacznych odpowiedzi. 

Program „Zawołani po Imieniu”

Rozalia Socha jest 103. osobą upamiętnioną, a uroczystość w Woli Rafałowskiej jest 41. upamiętnieniem w ramach programu „Zawołani po Imieniu”, realizowanego od 2019 roku przez Instytut Pileckiego. Ten kluczowy dla misji Instytutu program jest poświęcony uhonorowaniu obywateli II Rzeczypospolitej zamordowanych za pomoc osobom narodowości żydowskiej podczas II wojny światowej. Łączy badania historyczne, działania edukacyjne oraz upamiętnienia w przestrzeni publicznej. Kulminacyjnym momentem jest odsłonięcie umieszczonej na kamieniu tablicy pamiątkowej przywołującej imiona i nazwiska zarówno Ratujących, jak i Ratowanych – o ile ich tożsamość udało się ustalić – przywracając ich historiom należne miejsce w pamięci zbiorowej. Dzięki działaniom edukacyjnym i popularyzacyjnym (m.in. w szkołach, domach kultury, bibliotekach) historie „Zawołanych”, często przez długie lata zapomniane, przywracane są świadomości lokalnych wspólnot.

Więcej informacji o „Zawołanych po imieniu”.