Sztuka dokumentu - reportaż z Powstania Warszawskiego zapisany obrazem. Wystawa akwareli i szkiców żołnierza-artysty Waleriana Bieleckiego - Instytut Pileckiego

We wtorek 28 lipca o godz. 18 w warszawskiej siedzibie Instytutu Pileckiego otwarta zostanie wystawa prezentująca, po raz pierwszy w stolicy, mało znane akwarele i rysunki dokumentujące Powstanie Warszawskie. Autorem prac jest Walerian Bielecki pseudonim „Inżynier Jan”, żołnierz Zgrupowania „Krybar”, architekt, który zaprojektował m.in. słynny samochód pancerny „Kubuś”. Ten wrażliwy artysta i wnikliwy obserwator na gorąco dokumentował pędzlem i ołówkiem otaczającą go wojenną rzeczywistość. Pochodzące ze zbiorów Muzeum Wojska w Białymstoku oraz Rodziny Artysty prace, uzupełnione notatkami Autora i wzbogacone komentarzem historyka, oglądać będzie można w siedzibie Instytutu Pileckiego przy ul. Siennej 82 w dniach 29 lipca-10 października. Wernisaż wystawy Walerian Bielecki. Sztuka dokumentu. Powstanie Warszawskie. - wtorek 28 lipca godz. 18:00, wstęp wolny

Gościem specjalnym będzie pani Katarzyna Sawicka, wnuczka Waleriana Bieleckiego, która zaprezentuje gościom zdjęcia z rodzinnego albumu i opowie o swoim Dziadku.

Oprowadzanie kuratorskie: Karolina Kulyk i dr Leszek Zaborowski.

Na harfie zagra Urszula Nowakowska.

– Na prace Waleriana Bieleckiego trafiłam dwa lata temu podczas pracy kuratorskiej w przededniu 80. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego. Jego powstańcze akwarele i rysunki były także wtedy po raz pierwszy pokazywane publicznie: w Muzeum Wojska w Białymstoku – mówi kuratorka wystawy, Karolina Kulyk z Instytutu Pileckiego. – Uderzyło mnie, jak niezwykłą drogę przebyły te dokumenty historyczne. Przez blisko osiemdziesiąt lat pozostawały ukryte – w rodzinnych szufladach i muzealnych magazynach – czekając na swój czas. Wtedy narodziła się myśl, by sprowadzić je do Warszawy – miasta młodości Bieleckiego, miasta, o które walczył, i miasta, którego dramat oraz bohaterstwo uwiecznił w swoich pracach.

– Dzięki życzliwości Muzeum Wojska w Białymstoku i Rodziny Artysty na naszą wystawę przyjechały nie tylko prace Waleriana Bieleckiego, ale także wyjątkowa pamiątka z Powstania – świecznik wykonany z odłamków pocisku – podkreśla Karolina Kulyk. – To w nim żona Artysty, Krystyna, co roku 1 sierpnia zapalała symboliczną świecę. Zapalimy ją teraz razem na wystawie – jako symbol pamięci o Walerianie Bieleckim i jego rodzinie, ale przede wszystkim jako hołd dla wszystkich, którzy walczyli o wolność Warszawy.

Wystawa prowadzi widza przez doświadczenie Powstania Warszawskiego oczami Waleriana Bieleckiego – artysty i świadka, który w swoich pracach utrwalił dramatyczną codzienność walczącego miasta. Podczas walk powstańczych w Śródmieściu Walerian Bielecki natknął się na zburzony sklep papierniczy. Znalezione tam materiały wykorzystał do stworzenia barwnej, wizualnej dokumentacji wydarzeń, w których uczestniczył w kolejnych miesiącach, w Powstaniu i w niewoli. Artysta opisuje to w swoich notatkach w sposób następujący:

„Rozbite wnętrze i wystawy sklepowe, w oknach wystawowych osłony przed pociskami i odłamkami, wykonane z tego, co było w sklepie: bloki rysunkowe, […], zeszyty, pudełka ołówków, cyrkle, linijki i inne skarby prawdziwe dla malarza i technika, zsunięte w sterty, tworzyły w wystawach swoistą osłonę – barykadę.

Wracając kiedyś z placówki na poczcie głównej na kwatery przy Szpitalnej 5, wstąpiłem olśniony tymi skarbami, zabrałem sobie notatnik i blok rysunkowy, komplet akwarel, kilka pędzli i ołówków. […]

Okazały się później skarbem prawdziwym, pomogły łatwiej znieść trudne dni niewoli, szczególnie w pierwszych miesiącach. Pozwoliły jednocześnie utrwalić jeszcze żywe wspomnienia przeżyć i walki w dniach powstania.”

Cytat: Walerian Bielecki, maszynopis w zbiorach Muzeum Wojska w Białymstoku

Wystawa: Walerian Bielecki. Sztuka dokumentu. Powstanie Warszawskie.

Wystawa obejmuje łącznie 23 prace: 5 oryginałów i 18 wielkoformatowych reprodukcji, z których każda stanowi osobny kadr tej historii, uzupełniony o komentarze historyczne, które przybliżają realia przedstawianych wydarzeń. Tam, gdzie to możliwe, głos oddany zostaje samemu artyście – poprzez zachowane opisy autorskie, pozwalające zajrzeć w jego sposób widzenia i przeżywania wojennej rzeczywistości. Towarzyszą im również informacje o oryginalnych formatach dzieł, przypominające o ich materialnym, fizycznym wymiarze.

Osią ekspozycji jest 18 wielkoformatowych reprodukcji jego powstańczych realizacji, ułożonych w porządku chronologicznym. Ten układ nie jest jedynie zabiegiem porządkującym – buduje opowieść o narastającym napięciu, nadziei, zniszczeniu i ostatecznym upadku. Wystawę zamykają dwie akwarele prezentowane w oryginale, przedstawiające finalne akordy powstańczej epopei: wymarsz żołnierzy AK z Warszawy do niewoli oraz pierwszą mszę świętą w obozie jenieckim, na której spotkali się Powstańcy i żołnierze Września 1939.

Sztuka Waleriana Bieleckiego, będącego jednocześnie żołnierzem i artystą, odsłania nieznany szerzej wymiar pamięci o Powstaniu Warszawskim – bardziej intymny, skupiony na detalu i codzienności, a zarazem głęboko zakorzeniony w doświadczeniu bezpośredniego świadka. Jego prace skłaniają do refleksji nad rolą barwnego obrazu jako medium dokumentu oraz nad granicą między zapisem faktów a ich artystycznym przetworzeniem.

Partnerem wystawy jest Muzeum Wojska w Białymstoku.

Walerian Bielecki „Inżynier Jan” 1912-1969

Biografia Waleriana Bieleckiego (ur. 1912 r., Petersburg – zm. 1969 r., Białystok) stanowi splot doświadczeń architekta, żołnierza i świadka historii, którego działalność twórcza kształtowała się w cieniu dramatycznych wydarzeń XX wieku. Absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, w 1939 r. ochotnik w obronie kraju, a w czasie okupacji i Powstania Warszawskiego żołnierz Armii Krajowej pod pseudonimem „Inżynier Jan”.

Podczas Powstania Warszawskiego walczył na Powiślu i w Śródmieściu w zgrupowaniu „Krybar”, zaprojektował słynny samochód pancerny „Kubuś”. Po kapitulacji jeniec Stalagu XI B Fallingbostel. W czasie walk powstańczych i w niewoli tworzył rysunki i akwarele dokumentujące zarówno walczącą Warszawę, jak i życie obozowe, utrwalał w ten sposób rzeczywistość wojenną i mierzył się z doświadczeniem przemocy.

Po powrocie do Polski w 1945 r. pracował jako architekt w Warszawie włączając się w działania na rzecz odbudowy stolicy oraz życie środowiska architektów. Prowadził także niewielkie wydawnictwo, zlikwidowane w wyniku represji wobec byłych żołnierzy AK, pozbawiających go również mieszkania w stolicy. Od 1949 r. związany z Białymstokiem, gdzie jako projektant i Główny Architekt Województwa współtworzył powojenny krajobraz miasta oraz inicjował działalność lokalnego oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich (SARP). Jego biografia ukazuje ciągłość między doświadczeniem wojny a praktyką projektową, podporządkowaną idei odbudowy utraconego świata.

Wystawa: Walerian Bielecki. Sztuka dokumentu. Powstanie Warszawskie.

• Instytut Pileckiego, Warszawa, ul. Sienna 82
• 29 lipca – 10 października 2026 r. od poniedziałku do piątku w godz. 9-18. Wstęp wolny
• Kurator wystawy: Karolina Kulyk
• Komentarz historyczny: dr Leszek Zaborowski
• Partnerem wystawy jest Muzeum Wojska w Białymstoku