Konferencja „Formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX wieku – Polska na europejskim tle porównawczym (1919-1989)" - Instytut Pileckiego

14 i 15 października 2025 r. w Instytucie Pileckiego odbyła się konferencja naukowa dotycząca form zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX wieku.

Konferencja: Formy zaangażowania kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych XX wieku – Polska na europejskim tle porównawczym (1919-1989)

Wydarzenie zgromadziło przedstawicieli różnych dyscyplin nauk humanistycznych i społecznych, reprezentujących kilkanaście ośrodków badawczych w Polsce. Jej celem było omówienie, w ujęciu porównawczym, spectrum postaw kobiet wobec reżimów autorytarnych i totalitarnych (od oporu, przez adaptację po współtworzenie systemów opresji). Prelegentki i prelegenci łączyli analizy mikrohistoryczne z szerokimi porównaniami transnarodowymi, opierając swoje ustalenia na różnorodnych źródłach (m.in. egodokumenty, archiwa prywatne i archiwa instytucjonalne, bazy cyfrowe). W panelu otwierającym konferencję dyskutowano o pamięci (przykładem pamięć kobiet o Obławie Augustowskiej) i upamiętnianiu doświadczeń kobiet (m.in. analizując przypadki więźniarek politycznych, sióstr zakonnych, pisarek), wskazując na wielowarstwowość świadectw i ich osadzenie w lokalnych i ponad loklanych historiach. Osobny blok tematyczny poświęcono doświadczeniom wojennym- od ukazania poruszających historii Kindertransportów i losów matek z Zamojszczyzny, przez udział kobiet w konspiracji syndykalistycznej. Zwrócono również uwagę na sposoby kreowania wizerunku kobiet bojowniczek w rosyjskich archiwach cyfrowych. Analizowano biografie kobiet funkcjonujących blisko centrów władzy (np. Emmy Göring) i w organizacjach reżimowych (Fasci Femminili), a także kolaborantek i współpracowniczek gestapo. Sporo uwagi poświęcono kobietom niedostatecznie obecnym w dzisiejszym dyskursie naukowym- m.in. intelektualistkom związanym ze środowiskami artystycznymi. Omawiano ich postawy osobowe i twórcze wobec obowiązującej ideologii. Podjęto również temat konieczności szerszego dyskursu i kształtowania wleoobszarowej pamięci o polskich kobietach, którym wyniku zbrodniczej polityki Rzeszy Niemieckiej odebrano życie w berlińskich więzieniach.

Drugi dzień obrad zapoczątkowały referaty dotyczące strategii przetrwania w nazistowskich i sowieckich obozach, na które spojrzano nie przez pryzmat bezosobowej przemocy, ale jako historie konkretnych osób: kobiet- ich cielesności, emocji i wyborów. Na wybranych przykładach ukazano ich codzienność i dramaty, z którymi każdego dnia musiały się mierzyć, a także postawy, które wybierały - od przystosowania, oporu do rezygnacji. Końcowy panel dotyczył funkcjonowania kobiet w rzeczywistości Polski Ludowej, gdzie zaprezentowano wybrane losy strażniczek aresztów MBP/Kds.BP, ukazano strategie działania kobiet obecnych w kulturze i filmie (na przykładzie Polskiej Kroniki Filmowej), polityce, nauce, organizacjach młodzieżowych.

Uczestnicy konferencji podczas dwudniowej debaty, poszczególnych prelekcji tematycznych i dyskusji wykazali wagę podnoszonej problematyki i potrzebę kontynuacji badań naukowych nad historią kobiet XX wieku. Z wniesionych przez Uczestniczki i Uczestników postulatów i wniosków można wywieźć na temat dotychczasowych ustaleń jak i „białych plam” w zakresie miejsca kobiet w systemach autorytarnych i totalitarnych, także potrzebie dalszych pogłębionych badań naukowych w tym zakresie, w tym o zasięgu międzynarodowym.  

Artykuły konferencyjne, po uzyskaniu pozytywnych recenzji, zostaną opublikowane w monografii wieloautorskiej w 2026 r. (Wydawnictwo Instytutu Pileckiego).

PROGRAM KONFERENCJI 

Dzień pierwszy, 14 października

9.30 – REJESTRACJA UCZESTNIKÓW

10.00 – OTWARCIE KONFERENCJI

Panel I:
Perspektywy pamięci o postawach kobiet w rzeczywistości systemów autorytarnego i totalitarnego.
Moderator: Prof. Damian Markowski, Pełnomocnik Dyrektora IP ds. naukowych

Prof. J. Czaputowicz, UW, Kpt. Barbara Sadowska jako więzień polityczny w latach 1946-1953.

Prof. W. Stankowski, IP/UJ, Kazimiera i Stanisława Panek-przedstawicielki pomorskiej inteligencji II RP, ofiary niemieckiego, nazistowskiego totalitaryzmu.

Prof. M. Dajnowicz, UwB, IP, Kobiety i Obława Augustowska. Pamięć o wydarzeniach na tle codziennej rzeczywistości

Dr hab. G. Sokołowski, Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu, Żeńskie zgromadzenia zakonne w nowej powojennej rzeczywistości na Dolnym Śląsku

Prof. A. Adamczyk, UJK Aleksandra Piłsudska. U boku twórców polskiego autorytaryzmu

Prof. B. Walęciuk-Dejneka, UwS, Polskie pisarki wobec totalitaryzmów: przypadek Aurelii Wyleżyńskiej (1881-1944) i Mieczysławy Łuczyńskiej (1907/1911-1972)

DYSKUSJA z możliwością zadawania pytań

12.50 PRZERWA

Panel II:
Formy zaangażowania i doświadczeń kobiet w czasie II wojny światowej.
Moderator: prof. J. Czaputowicz

Dr K. Czechowska, IP, Kindertransporty dzieci żydowskich ze Zbąszynia jako doświadczenie dwóch pokoleń kobiet: córek i matek

Dr B. Kozaczyńska, UwS, „Nie oddam was”. Nie(zapomniane) historie kobiet matek i ich dzieci deportowanych zUWZ-Lager w Zamościu do dystryktu warszawskiego (1942-1945)

Prof. G. Zackiewicz, UwB, Kobiety w szeregach syndykalistycznej konspiracji na ziemiach polskich w latach 1939-1945

Dr B. Świtalska-Starzeńska, Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL, Działalność i losy podporucznik służby więziennej Ludwiki Krysiak-Uzar (1912–1944) w czasie II wojny światowej.

Dr I. Mazanowska, IPN Bydgoszcz, Zbrodnia pomorska 1939 i różne postawy niemieckich mieszkanek Pomorza Gdańskiego

Ian Garner, PhD, FRHistS, IP, Epistemologies of (Un)Heroism: Women’s World War II Combat Memory and Patriarchal Order in the Russian Digital Archive

DYSKUSJA z możliwością zadawania pytań

16.25 PRZERWA

Panel III:
(Nie)zwykłe biografie i aktywności kobiet nie tylko w cieniu mężczyzn
Moderator: Prof. B. Walęciuk-Dejneka

Dr J. Nikel, IP, „U boku męża” Wspomnienia Emmy Goering. Analiza krytyczna

E. Czarnowska, PISM, Kobiety w cieniu Mussoliniego: paradoksy zaangażowania Fasci Femminili

Dr A. Witkowska-Krych, IP, Luba Bielicka-Blum i żydowska Szkoła Pielęgniarstwa w latach 1939-1943

Dr B., Jundo-Kaliszewska, Barbara Toporska - postawa intelektualna i twórcza wobec systemów opresji

A. Krenz, AMBASADA POLEK e.V., Żywa Pamięć. Irena Bobowska, zapomniana bohaterka

DYSKUSJA z możliwością zadawania pytań

19.00 PODSUMOWANIE I DNIA KONFERENCJI

Dzień drugi 15 października

10.00 – rozpoczęcie

Panel IV:
Kobiety w nazistowskich obozach i organizacjach oraz obozach sowieckich
Moderator: dr Joanna Nikel

Prof. M. Białokur, UO, In extremum. Kobiety między przystosowaniem, oporem a rezygnacją w nazistowskich obozach (1933–1945)

K. Krupa, IPN Opole, (Nie)codzienne życie w obozie. Formy przystosowania więźniarek do warunków panujących w obozie KL Auschwitz-Birkenau jako przykład oporu wobec systemu totalitarnego

Dr D. Gajda-Szczegielniak, Dyrektor LO V w Opolu, ANS WSZiA w Opolu, „Proszę mi nie współczuć…” Stanisławy Leszczyńskiej wojna z totalitaryzmem za drutami KL Auschwitz – Birkenau w latach 1943 – 1945.

Dr A. Konik, IP, Muzyka stracona- kobiety artystki w nazistowskich obozach śmierci

P. Resel, IPN Łódź, „Zdolna do współpracy" czy ,,moralnie podejrzana"? Wizerunki kobiet-agentek w świetle akt Gestapo w Łodzi – klasyfikacje, stereotypy i ich konsekwencje represyjne

Dr D. Węgrzyn, Śląskie Centrum Wolności i Solidarności, „Inny świat” z innej perspektywy. Obozy dla internowanych z Europy Środkowo-Wschodniej do ZSRS w latach 1945-1950 oczami kobiet

DYSKUSJA z możliwością zadawania pytań

12.30 - PRZERWA

Panel V:
Kobiety wobec rzeczywistości systemu komunistycznego
Moderator: prof. Małgorzata Dajnowicz

Prof. A. Zawistowski, IP/SGH, Kobiety z piwnic bezpieki. Strażniczki Aresztu Wewnętrznego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego/Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Wewnętrznego

Dr A. Stróż-Pawłowska, Na przekór szarzyźnie PRL-u. Życie i twórczość Hanny Rechowicz

J. Kowalska, UwB, Sprawczość w cieniu cenzury. Strategie Heleny Lemańskiej w zarządzaniu Polską Kroniką Filmową (1949-1967)

Dr M. Bauchrowicz-Tocka, UwB, Polityczna kariera Krystyny Marszałek-Młyńczyk

K. Żurawska, UwB, Kobiecy aktywizm w Związku Młodzieży Polskiej na przykładzie działalności Ewy Tarasiewicz

K. Siewak, IH PAN, Ekspertka w rzeczywistości PRL. Przypadek Barbary Tryfan

Dr A. Blaszczyk, University College London, Rodzina polska na wygnaniu. Ewolucja roli kobiety w odbudowie (rekonstrukcji) koncepcji domu na uchodźstwie w powojennej Wielkiej Brytanii jako forma przeciwstawienia się systemowi totalitarnemu i przetrwaniana na obczyźnie

DYSKUSJA z możliwością zadawania pytań

15.20 PODSUMOWANIE I ZAKOŃCZENIE KONFERENCJI

16.00-17.00 – Możliwość zwiedzania wystawy na I piętrze, ul. Sienna 82.

Do pobrania