„Głuchoniemcy. Niemcy, którzy stali się Polakami? Historia zapomnianej społeczności Karpat” - Instytut Pileckiego

Instytut Pileckiego oraz Katedra Geografii Politycznej i Historycznej na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego zapraszają na spotkanie dyskusyjne poświęcone dziejom, tożsamości oraz dziedzictwu dawnych osadników z obszarów niemieckojęzycznych, którzy od średniowiecza zasiedlali tereny południowej Polski.

Głuchoniemcy – zatarta tożsamość. Co pozostało po dawnych osadnikach Podkarpacia?

Kim byli Głuchoniemcy? Dlaczego potomkowie średniowiecznych osadników niemieckich, którzy przez stulecia zamieszkiwali południowe ziemie polskie, stopniowo zatracili swoją językową i kulturową odrębność? Co pozostało po społeczności, której historia wymyka się współczesnym wyobrażeniom o narodowej przynależności?

Dzieje Głuchoniemców sięgają średniowiecza, kiedy na ziemiach południowej Polski zaczęli osiedlać się przybysze z obszarów niemieckojęzycznych. W kolejnych stuleciach ich potomkowie współtworzyli gospodarczy, społeczny i kulturowy krajobraz Karpat. Zakładali wsie, rozwijali rolnictwo, uczestniczyli w życiu lokalnych wspólnot. Z biegiem czasu, wskutek codziennych kontaktów, małżeństw mieszanych i stopniowej asymilacji, zanikała ich odrębność językowa i etniczna.

Dziś śladów tej wielowiekowej obecności poszukiwać można w nazwach miejscowości i nazwiskach, architekturze, lokalnych tradycjach oraz krajobrazie kulturowym Podkarpacia. Historia Głuchoniemców przypomina jednak przede wszystkim, że tożsamość nie jest kategorią niezmienną, a granice między tym, co polskie i niemieckie, przez stulecia pozostawały znacznie bardziej płynne, niż sugerują współczesne podziały narodowe.

DEBATA: „Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat”
KIEDY: 4.11.2026 godz. 18:00
GDZIE: ul. Sienna 82, Warszawa WSTĘP: wolny

Uczestnicy debaty:

• prof. Marcin Wojciech Solarz, (UW), geograf polityczny i historyczny, kierownik interdyscyplinarnych badań nad dziejami Głuchoniemców oraz współredaktor monografii Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat.
• Maciej Falkowski, politolog, dyplomata, reportażysta i podróżnik, autor m.in. książki Nasi Niemcy, poświęconej zapomnianemu dziedzictwu niemieckich osadników i śladom ich obecności na ziemiach polskich.
• prof. Maciej Janowski, (IH PAN), historyk, dyrektor Instytutu Historii PAN, badacz dziejów Polski i Europy Środkowej, ze szczególnym uwzględnieniem XIX wieku, autor książki Karpaty. Opowieść o pewnych górach.
• prof. Tomasz Chinciński (IP), historyk specjalizujący się w dziejach mniejszości niemieckiej w Polsce, stosunkach polsko-niemieckich oraz historii niemieckiej okupacji ziem polskich podczas II wojny światowej.

Prowadzenie spotkania:

• dr Joanna Nikel – moderatorka dyskusji, badaczka i autorka rozdziału monografii pt. „Walddeutsche w polityce narodowościowej nazistowskich Niemiec podczas drugiej wojny światowej”.

Punktem wyjścia do debaty będzie wydana we wrześniu 2026 roku przez Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego dwutomowa monografia Głuchoniemcy w historii i kulturze Karpat, pod redakcją naukową Marcina Wojciecha Solarza, Marty Raczyńskiej-Kruk i Piotra Kołpaka.

Publikacja skłania do postawienia pytań wykraczających poza historię jednej społeczności. Jak kształtowały się tożsamości etniczne i narodowe na ziemiach polskich? Czy asymilacja oznaczała zerwanie z własnym dziedzictwem, czy raczej jego stopniowe przekształcanie? W jaki sposób doświadczenia XIX i XX wieku, zwłaszcza narastający konflikt polsko-niemiecki, wpłynęły na pamięć o niemieckich korzeniach części mieszkańców Karpat? I wreszcie: co historia Głuchoniemców mówi nam o wielokulturowej przeszłości Polski?