80. rocznica wyroku Norymberdze | Wykład prof. Williama Schabasa oraz międzynarodowy panel dyskusyjny - Instytut Pileckiego

W czwartek, 1 października 2026 roku, w 80. rocznicę ogłoszenia wyroku w procesie głównych niemieckich zbrodniarzy wojennych, w siedzibie Instytutu Pileckiego w Warszawie odbędzie się otwarte seminarium naukowe. W programie zaplanowano wykład mistrzowski prof. Williama Schabasa oraz międzynarodowy panel dyskusyjny z udziałem badaczy prawa międzynarodowego.

Wyrok Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze z 1 października 1946 roku zdefiniował fundamenty współczesnego prawa karnego, lecz pozostawił szereg zaniechań prawnych i politycznych kompromisów. Brak rozliczenia zbrodni sowieckich, wyłączenie przemocy seksualnej z jurysdykcji Trybunału czy przemilczenie kwestii Katynia w zdaniu odrębnym sędziego Nikitczenki to kwestie, które bezpośrednio rzutują na dzisiejszą niemoc instytucji międzynarodowych wobec agresji zbrojnej i wojen hybrydowych.

– 1 października 2026 roku przypada 80. rocznica Wyroku  Międzynarodowego Trybunału Wojskowego (MTW) w Norymberdze, który stanowił punkt przełomowy dla rozwoju międzynarodowego prawa karnego – podkreśla dr Dominika Uczkiewicz z Instytutu Pileckiego.

– Tuż po wojnie zasady te w istotnym stopniu ukierunkowały modele ścigania i karania zbrodni Państw Osi przed sądami krajowymi państw alianckich oraz prace Międzynarodowego Trybunału Wojskowego dla Dalekiego Wschodu. Z tej okazji zapraszamy na wykład prof. Williama Schabasa oraz dyskusję ekspercką poświęcone współczesnej spuściźnie procesu norymberskiego – mówi prawniczka, adiunkt w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami IP.

Data: 01.10.2026 | Godzina: 17:00–20:00 | Miejsce: Instytut Pileckiego, Sienna 82, Warszawa, wstęp wolny

Program wydarzenia

• 17:00–18:15 – Wykład mistrzowski: Enigmy Norymbergi (Nuremberg’s Enigmas) – prof. William Schabas
• 18:15–18:30 – Przerwa
• 18:30–20:00 – Dyskusja ekspercka: Wyrok w Norymberdze – spuścizna i wyzwania dla prawa międzynarodowego (The Nuremberg Judgment – the Legacy and Challenges for International Law)

Rewizja dorobku Norymbergi

Wyrok Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze stanowił przełom w normatywnym porządku świata po 1945 roku. Zasady sformułowane w Karcie norymberskiej zostały potwierdzone przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji z 11 grudnia 1946 roku, stając się trwałym punktem odniesienia dla Komisji Prawa Międzynarodowego oraz procedur orzeczniczych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu w Tokio.

Planowane spotkanie stanowi kolejny etap programu badawczego Instytutu Pileckiego, analizującego proces norymberski z perspektywy państw Europy Środkowo-Wschodniej. Podczas gdy zeszłoroczna konferencja naukowa skupiała się na wkładzie mniejszych państw regionu w definicję zbrodni poddanych jurysdykcji trybunału, tegoroczne obrady poświęcone są pominiętym kategoriom przestępstw, grupom ofiar oraz politycznym uwarunkowaniom składu sędziowskiego.

Wykład inauguracyjny prof. Williama Schabasa poświęcony zostanie zagadnieniom budzącym do dziś spory doktrynalne. Prelegent przeanalizuje argumentację prawną stojącą za uznaniem zbrodni agresji za czyn o charakterze nadrzędnym, wyroki uniewinniające niemieckich admirałów w zakresie prowadzenia totalnej wojny podwodnej oraz okoliczności pominięcia sprawy mordu w Katyniu w zdaniu odrębnym zgłoszonym przez radzieckiego sędziego Jonę Nikitczenkę.

Zbrodnie wykluczone z wokandy i współczesne pole walki

Panel dyskusyjny skoncentruje się na strukturalnych brakach prawa norymberskiego oraz próbach ich kompensacji w kolejnych dekadach:

• Pominięcie przemocy uwarunkowanej płcią (SGBC): Marie Wilmet przedstawi analizę wyłączenia przestępstw na tle seksualnym z materialnej właściwości Karty MTW. Mimo obecności dowodów i relacji świadków podczas procesu w 1946 roku, zbrodnie dotykające kobiety i mniejszości pozostały poza zakresem rozstrzygnięć prawnych, co zaważyło na standardach ścigania tego typu czynów aż do powstania Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii w 1993 roku.
• Rozliczenie zbrodni sowieckich i instrumentalizacja historii: Dr Dovilė Sagatienė omówi orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach postradzieckich po 2004 roku w świetle zasady legalizmu (art. 7 EKPC), nielegalności okupacji państw bałtyckich oraz kwalifikacji czynów jako ludobójstwo. Wystąpienie obejmie także analizę regulacji prawnych Rady Europy dotyczących ochrony narracji historycznych w obliczu rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku, uzasadnianej przez Moskwę quasi-historyczną argumentacją.
• Wydolność międzynarodowych trybunałów: Dyskutanci zestawią norymberski model sprawiedliwości z orzecznictwem Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze, oceniając zdolność współczesnego prawa do reagowania na konflikty asymetryczne, cyberataki oraz operacje dezinformacyjne.