80. rocznica wyroku w Norymberdze | Wykład prof. Williama Schabasa oraz międzynarodowy panel dyskusyjny - Instytut Pileckiego

– „1 października 2026 roku przypada 80. rocznica Wyroku Międzynarodowego Trybunału Wojskowego (MTW) w Norymberdze, który stanowił punkt przełomowy dla rozwoju międzynarodowego prawa karnego” – podkreśla dr Dominika Uczkiewicz z Instytutu Pileckiego.

– Tuż po wojnie zasady te w istotnym stopniu ukierunkowały modele ścigania i karania zbrodni Państw Osi przed sądami krajowymi państw alianckich oraz prace Międzynarodowego Trybunału Wojskowego dla Dalekiego Wschodu. Z tej okazji zapraszamy na wykład prof. Williama Schabasa oraz dyskusję ekspercką poświęcone współczesnej spuściźnie procesu norymberskiego – dodaje dr Uczkiewicz.

REJESTRACJA UCZESTNIKÓW  

Program wydarzenia

Wykład: prof. William Schabas
Komentarz: prof. Patrycja Grzebyk
Moderacja: dr João Fusco Ribeiro

Dyskusja ekspercka, w której udział wezmą:

• dr Dovile Segatiene;
• dr Marie Wilmet;
• prof. Florian Jessberger;
• dr  Krystian Wiciarz.

Moderacja: prof. Karolina Wierczyńska.

Data: 01.10.2026 | Godzina: 17:00–20:00 | Miejsce: Instytut Pileckiego, Sienna 82, Warszawa, wstęp wolny

Spotkanie będzie prowadzone w języku angielskim z tłumaczeniem symultanicznym na język polski.

Obowiązują zapisy: formularz rejestracyjny

Będzie to kolejny punkt programu naukowego Instytutu Pileckiego, upamiętniającego 80. Rocznicę procesu norymberskiego, kładącego szczególny nacisk na doświadczenia i narracje regionalne. Ubiegłoroczna konferencja Unknown Legacies of Nuremberg Trial: Regional Approaches and Perspectives in East Central Europe poświęcona była genezie procesu norymberskiego oraz konkurującym wizjom procesu i definicji zbrodni międzynarodowych, poddanych pod jurysdykcję Trybunału, kładąc szczególny nacisk na wkład „małych państw” w kodyfikację i stosowanie zasad norymberskich.

Tegoroczna edycja koncentrować się będzie na znaczeniu wyroku norymberskiego - uwzględnionych w nim i pominiętych typach zbrodni oraz grupach ofiar, a także na roli sędziów Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze. W dyskusji nad wpływem procesu norymberskiego na kształtowanie powojennego porządku i zasad prawa międzynarodowego eksperci podejmą się porównania jego dorobku z procesem tokijskim przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu oraz  omówienia problemu nierozliczenia zbrodni ZSRR i dzisiejszych starań w Europie Środkowo-Wschodniej na rzecz wypełnienia tej luki - dochodzenia sprawiedliwości ofiar zbrodni komunistycznych.

Współczesne kryzysy humanitarne i trwające konflikty zbrojne, stawiają przed społecznością międzynarodową pytania uderzająco podobne do tych z 1946 roku. Konferencja stworzy przestrzeń do krytycznej dyskusji nad efektywnością ścigania zbrodni agresji, zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości przez współczesne instytucje, na czele z Międzynarodowym Trybunałem Karnym w Hadze, w dobie wojen hybrydowych, cyberataków i masowej dezinformacji. Uczestnicy podejmą próbę odpowiedzi na pytanie o dzisiejsze wyzwania związane ze ściganiem sprawców najcięższych przestępstw w kontekście spuścizny Norymbergi i rozliczeń zbrodni po 1945 roku.

Badania nad genezą orzecznictwa norymberskiego

Zaangażowanie Instytutu Pileckiego w organizację wydarzenia „Enigmy Norymbergi”  wynika bezpośrednio z prowadzonych w instytucji wieloletnich programów badawczych nad genezą oraz prawno-historycznymi konsekwencjami orzecznictwa norymberskiego. Tematyka ta stanowi oś projektów realizowanych przez Zakład Badań nad Nazizmem i Okupacją Niemiecką w czasie II wojny światowej w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami.

– Z tematyką procesów norymberskich związany jest przede wszystkim grant „Zbrodnie (nie)osądzone”, który realizuję wspólnie z dr Dominiką Uczkiewicz – wyjaśnia dr hab. Tomasz Chinciński, prof. IP, kierownik Zakładu, kierujący dwoma projektami badawczymi finansowanymi ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (2024–2029).

Punktem wyjścia są procesy norymberskie, w szczególności procesy następcze, natomiast zasadniczym przedmiotem badań jest to, co działo się później – ściganie i sądzenie przez organy wymiaru sprawiedliwości RFN sprawców zbrodni niemieckich popełnionych w okupowanej Polsce. – W ramach projektu przygotowujemy m.in. pięciotomową edycję źródeł, której pierwszy tom będzie obejmował materiały z procesów norymberskich oraz wybranych procesów prowadzonych przed trybunałami alianckimi w Niemczech – dodaje prof. Chińciński.

Dr Dominka Uczkiewicz tłumaczy, że projekt „Zbrodnie (nie)osądzone” stawia sobie za cel syntetyczne opracowanie problemu rozliczeń zbrodni okresu okupacji przez zachodnioniemiecki wymiar sprawiedliwości w oparciu o analizę akt procesowych.

– W kręgu zainteresowań badaczy pozostają mechanizmy odrzucenia dorobku prawnego MTW przez sądownictwo RFN, źródła systemowej bezkarności sprawców oraz krytyczna rekonstrukcja zeznań polskich świadków, zachowanych w materiałach dowodowych postępowań karnych. Publikacje źródłowe powstające w ramach grantu mają uzupełnić lukę badawczą w historiografii polskiej i zachodnioeuropejskiej, w której zagadnienie polskich ofiar pozostaje poza głównym nurtem dyskursu – wyjaśnia dr Uczkiewicz.

Równoległy wektor badań dotyczy wkładu polskich środowisk prawniczych w formowanie powojennej architektury prawnej. W ramach programu „Doskonała Nauka II” sfinansowano anglojęzyczny przekład oraz publikację w otwartym dostępie monografii dr Dominiki Uczkiewicz, dokumentującej udział przedstawicieli rządu RP na uchodźstwie w pracach Komisji Narodów Zjednoczonych ds. Zbrodni Wojennych oraz przygotowaniach do procesu norymberskiego: Dominika Uczkiewicz, Accountability for War Crimes in the Policy of the Polish Government-in-Exile. A Legal and Historical Analysis, Brill 2026 (https://brill.com/display/title/74380)

BIOGRAFIE UCZESTNIKÓW

Prof. Florian Jessberger

Florian Jessberger jest profesorem prawa na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, gdzie kieruje Katedrą Prawa Karnego, Procedury Karnej, Międzynarodowego Prawa Karnego i Współczesnej Historii Prawa. Pełni także funkcję dyrektora Franz von Liszt Institute for International Criminal Justice i współ-dyrektora Centre for Advanced Studies Reflexive Globalisation and the Law. Jego badania koncentrują się na niemieckim, porównawczym i międzynarodowym prawie karnym, współczesnej historii prawa karnego oraz prawach człowieka. Jest doradcą rządu Niemiec, Bundestagu i organizacji pozarządowych. Jest jednym z redaktorów naczelnych Journal of International Criminal Justice (Oxford University Press). Florian Jeßberger opublikował ponad 60 artykułów w czasopismach prawniczych i rozdziałów monografii, jest autorem trzech książek, w tym Principles of International Criminal Law (Oxford University Press, wyd. 4, 2020, wspólnie z G. Werle), współredaktorem m.in. International Criminal Law – a Counter-Hegemonic Project? (Springer 2023, wspólnie z L. Steinl i K. Mehtą) oraz Histories of Transnational Criminal Law (Oxford University Press 2021, wspólnie z N. Boisterem i S. Gless). 

Prof. Patrycja Grzebyk

Patrycja Grzebyk, profesor  Uniwersytetu Warszawskiego; współpracowniczka naukowa Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami w Instytucie Pileckiego. Jest autorką ponad 160 publikacji, w tym: The Russian-Ukrainian Conflict and War Crimes (Routledge: 2025); Polish Contributions to International Criminal Law (Brill: 2026); Human and Non-Human Targets in Armed Conflicts (CUP: 2022); oraz Criminal responsibility for the crime of aggression (Routledge: 2013). Jest wiceprzewodniczącą European Society of International Law, przewodniczącą Network on Humanitarian Action (NOHA) oraz współredaktorką naczelną Journal of International Humanitarian Action. Zasiada w Doradczym Komitecie Prawnym przy polskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych, pełni rolę eksperta Mechanizmu Moskiewskiego OBWE (sprawozdawca ds. Gruzji) oraz pracuje w ILA Committee on the Use of Force. Była profesorem wizytującym na uniwersytetach w Cambridge, Genewie, Bolonii, Monachium oraz na Narodowym Uniwersytecie Tajwańskim. ORCID 0000-0003-4022-7018.

Dr João Fusco Ribeiro

João Fusco Ribeiro jest adiunktem w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmem w Instytucie Pileckiego w Warszawie. Uzyskał tytuł magistra w dziedzinie historii Europy i Afryki (2016) oraz stopień doktora w dziedzinie historii współczesnej (2023) – oba na Uniwersytecie w Évorze w Portugalii. W swojej pracy doktorskiej badał zbrojną kampanię partyzancką prowadzoną przez Narodowy Związek na rzecz Całkowitej Niepodległości Angoli (UNITA) przeciwko portugalskiej władzy kolonialnej, a także źródła antyradzieckiej orientacji tego ruchu. W latach 2024 i 2025 pełnił funkcję naukowca wizytującego w Niemieckim Instytucie Historycznym w Warszawie (GHIW) oraz w Centrum Leibniza ds. Współczesnych Studiów Orientalnych (ZMO) w Berlinie. Badania dr. Ribeiro koncentrują się na afrykańskich ruchach wyzwoleńczych oraz transnarodowych sieciach solidarności antykolonialnej, które łączyły je z Europą Wschodnią.

Dr Dovilė Sagatienė 

Dovilė Sagatienė jest historyczką prawa, specjalizuje się w problematyce praw pamięci (memory laws) w Europie. Od 2025 roku kieruje na Uniwersytecie  Michała Römera w Wilnie (MRU) centrum badawczym Memory and Justice Research Center, od 2026 roku pełni funkcję doradcy prorektora ds. rozwoju młodych naukowców. W latach 2020–2023 i 2024–2026 prodziekan ds. nauki Wydziału Prawa MRU. W listopadzie 2024 roku została powołana przez parlament na 5-letnią kadencję do nowo utworzonej rady Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania, od 2025 roku członkini Scientific Advisory Council (SAC) w Observatory on History Teaching in Europe (OHTE) przy Radzie Europy (Francja). W latach 2022- 2024 roku Dovilė współpracowała jako post-doc w projekcie MEMOCRACY (Volkswagen Stiftung, 2021–2024) w Centre for Military Studies na Uniwersytecie Kopenhaskim (Dania). Wcześniej, jako stypendystka Fulbrighta w Harriman Institute na Columbia University w latach 2019–2020, prowadziła badania na temat radzieckich represji na Litwie w kontekście koncepcji zbrodni ludobójstwa.

Prof. William Schabas

William Schabas jest profesorem prawa międzynarodowego na Middlesex University w Londynie; profesor emeritus na Uniwersytecie w Lejdzie oraz Uniwersytecie Galway. Honorowy przewodniczący Irish Centre for Human Rights i profesor wizytującym w Paris School of International Affairs (Sciences Po). Prof. Schabas jest adwokatem  door tenant w Izbie 9 Bedford Row w Londynie. Występował jako pełnomocnik przed wieloma międzynarodowymi i krajowymi sądami i trybunałami, w tym przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości, Międzynarodowym Trybunałem Karnym, Wielką Izbą Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Sądem Najwyższym Kanady. Jest autorem ponad dwudziestu książek poświęconych w całości lub w części międzynarodowemu prawu praw człowieka i międzynarodowemu prawu karnemu. Profesor Schabas pracował jako konsultant ds. kary śmierci dla Biura Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości oraz przygotowywał najnowsze, pięcioletnie sprawozdania Sekretarza Generalnego na temat kary śmierci.

Dr Krystian Wiciarz

Krystian Wiciarz, politolog, filozof i menedżer, p.o. zastępcy dyrektora Instytutu Pileckiego ds. naukowych. Obronił rozprawę doktorską na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie w Instytucie Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politycznych, gdzie pracował jako badacz i wykładowca. Jego zainteresowania badawcze obejmują zagadnienia zmian społeczno-politycznych, systemów politycznych i zmian reżimów, a także teorię polityki i myśl polityczną. Realizował projekty badawcze w ramach grantów uzyskanych m.in. z Narodowego Centrum Nauki oraz Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Zastępca redaktora naczelnego czasopisma Studia nad Totalitaryzmami i Wiekiem XX. Zarządzał projektami z zakresu bezpieczeństwa wewnętrznego (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji) oraz nowych technologii.

Dr hab. Karolina Wierczyńska

Karolina Wierczyńska jest profesorem uczelni i kierownikiem Centrum Badań nad Międzynarodowym Prawem Karnym w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk (INP PAN) w Warszawie. Zastępczyni redaktora naczelnego czasopisma Polish Yearbook of International Law oraz członkini Doradczego Komitetu Prawnego przy polskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W kadencji 2020–2023 pełniła funkcję wiceprzewodniczącej Komitetu Nauk Prawnych PAN. Współautorka monografii Polish Contributions to International Criminal Law (Brill 2025, wspólnie z P. Grzebyk i B. Krzanem).

Dr Marie Wilmet

Marie Wilmet jest stypendystką programu Marie Skłodowska-Curie na Université Libre de Bruxelles (ULB), gdzie realizuje projekt GENDERUJ (Gender Justice and Universal Jurisdiction for International Crimes: Uneasy Encounters or Avenues for Norm Transfer?). W swoich badaniach analizuje problem odpowiedzialności sprawców przemocy uwarunkowanej płcią i przestępstw na tle seksualnym na poziomie krajowym oraz mechanizmów sprawiedliwości naprawczej w jurysdykcjach prawa stanowionego (civil law) i prawa zwyczajowego (common law). Jej praca doktorska,  obroniona w Europejskim Instytucie Uniwersyteckim  (European University Institute) dotyczyła sprawiedliwości naprawczej ofiar przemocy uwarunkowanej płcią i praw procesowych pokrzywdzonych w międzynarodowym prawie karnym, analizowanych na przykładzie studium przypadku Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży (Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia, ECCC).