CASE STUDY: Sprawa Reinefartha: Wola 1944 i bezkarność w RFN | Berlin w Warszawie - Instytut Pileckiego

Historia zbrodni jest niezwykle bolesna – ale równie bolesna bywa historia bezkarności. Na przykładzie rzezi Woli i losów Heinza Reinefartha pokażemy, jak po 1945 roku działały mechanizmy „normalizacji”: prawo, polityka, lokalne interesy i milczenie. Zapraszamy na 7. spotkanie cyklu „Berlin w Warszawie”.

Siódme spotkanie w ramach cyklu „Berlin w Warszawie” boleśnie splata się z historią naszej stolicy w czasie, gdy wspominamy jej tragiczną, Powstańczą kartę.

Gościem debaty w Instytucie Pileckiego będzie dr Philipp Marti, szwajcarski historyk i ekspert w dziedzinie edukacji. Prześwietlił on życie zbrodniarza winnego Rzezi Woli, Heinza Reinefartha. O tym, dlaczego Generalleutnant der Waffen-SS nigdy nie został ukarany i wiódł po wojnie dostatnie życie burmistrza oraz posła do Landtagu Szlezwiku-Holsztynu porozmawiamy w najbliższy czwartek, 6 sierpnia o godz. 18 na Siennej 82.

Historia zbrodni jest niezwykle bolesna - ale równie bolesna bywa historia bezkarności. Na przykładzie rzezi Woli i losów Heinza Reinefartha prześledzimy, jak po 1945 roku działały mechanizmy „normalizacji”: prawo, polityka, lokalne interesy i milczenie. 

— Kariera Heinza Reinefartha nie miała w Republice Federalnej Niemiec odpowiednika. Już sam fakt, że był on jedynym byłym generałem SS, który kiedykolwiek zasiadał w niemieckim landtagu, czynił z jego biografii formalny ewenement i materiał do kontrowersyjnych dyskusji. — mówi dr Philipp Marti. — Dodatkowy ciężar tej sprawie nadawało to, że nazwisko Reinefartha było związane ze zbrodniami popełnionymi podczas tłumienia Powstania Warszawskiego w 1944 roku – a więc z wydarzeniem historycznie dobrze uchwytnym, więcej jeszcze: z największą pojedynczą zbrodnią wojenną popełnioną na ziemiach europejskich podczas II wojny światowej - dodaje dr Marti.

Godz. 18.00–20.00 | czwartek, 6 sierpnia | ul. Sienna 82, Warszawa

Podczas wydarzenia będzie dostępne tłumaczenie symultaniczne polsko-niemieckie.

Formularz zgłoszeniowy: https://forms.gle/F2Yg8iV5QGyJDhou8

Transmisja online

Punktem wyjścia spotkania będzie m.in. książka dra Philippa Martiego Der Fall Reinefarth: Eine biografische Studie zum öffentlichen und juristischen Umgang mit der NS-Vergangenheit. (Sprawa Reinefartha. Kat Powstania Warszawskiego czy szacowny obywatel), rekonstruująca powojenne losy jednego z odpowiedzialnych za masakrę Woli. Z kolei polski kontrapunkt pokaże konsekwencje tej historii dla pamięci Warszawy i dla zaufania w dialogu. 

Polityka Szlezwiku-Holsztynu lat 50. i 60. z pewnością nie była wolna od osób z obciążającą przeszłością nazistowską. Reinefarth wyróżniał się jednak na ich tle, ponieważ jego historia szczególnie mocno wystawiała na próbę minimalny konsensus społeczny powojennej Republiki Federalnej. Wielu innych demokratycznie wybranych urzędników i polityków było obciążonych wcześniejszą przynależnością do partii nazistowskiej, funkcjami w administracji, sądownictwie czy aparacie okupacyjnym. Ostatecznie postrzegano to jednak jako przejaw ciągłości elit, który — o ile w ogóle poddawano go krytycznej refleksji — łatwiej było zaakceptować – tłumaczy szwajcarski historyk. Dr Marti  pyta o to, jak jednak należało postępować w przypadku osoby takiej jak Reinefarth, człowieka, który zajmował wysoką pozycję w SS, a więc w instytucji postrzeganej wówczas jako ta, która w największym stopniu skupiała w sobie wszystkie najbardziej mroczne aspekty Trzeciej Rzeszy? 

– Zrozumienie fenomenu Reinefartha nie może więc polegać na przykładaniu do niego dzisiejszych miar wartości i dzisiejszej wiedzy, zgodnie z którą narodowy socjalizm uznaje się za zjawisko zakorzenione w niemieckim społeczeństwie i głęboko je przenikające w latach 1933–1945. Trzeba raczej spojrzeć na tę sprawę z perspektywy wczesnej Republiki Federalnej, kiedy Trzecią Rzeszę interpretowano jako swego rodzaju „genialny akt uwiedzenia”, a metafizycznie wręcz jako historyczny wypadek. Także z kwestią winy — i wynikającym z niej pytaniem o włączenie lub wykluczenie ze społeczeństwa zachodnioniemieckiego — obchodzono się wówczas przede wszystkim w sposób symboliczny – przekonuje autor  monografii Sprawa Reinefartha. Kat Powstania Warszawskiego czy szacowny obywatel.

O mechanizmach powojennej bezkarności, rozliczeniu rzezi Woli oraz wpływie tych wydarzeń na współczesny dialog polsko-niemiecki porozmawiają:

dr Philipp Marti –  historyk i ekspert w dziedzinie edukacji, związany jako badacz stowarzyszony z Instytutem Historycznym Uniwersytetu w Bernie. Autor książki Der Fall Reinefarth: Eine biografische Studie zum öffentlichen und juristischen Umgang mit der NS-Vergangenheit (Sprawa Reinefartha. Kat Powstania Warszawskiego czy szacowny obywatel), poświęconej powojennym losom Heinza Reinefartha – byłego generała SS i jednego z dowódców odpowiedzialnych za masakrę ludności cywilnej warszawskiej Woli w sierpniu 1944 roku. W swoich badaniach zajmuje się historią najnowszą, mechanizmami powojennego rozliczania zbrodni nazistowskich oraz sposobami funkcjonowania obciążonej przeszłości w społeczeństwie Republiki Federalnej Niemiec. Pracował jako dydaktyk historii i wykładowca w Pädagogische Hochschule Nordwestschweiz; obecnie jest związany zawodowo z éducation21, szwajcarskim centrum kompetencji w zakresie edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju.

dr Joanna Nikel – Doktor nauk humanistycznych, absolwentka historii i historii sztuki (UWr), podyplomowych studiów z zakresu międzynarodowego rynku sztuki (KA) oraz zarządzania projektami (SGH). Stypendystka DAAD i KAAD. Pobyty badawcze m.in. na Humboldt-Universität Berlin oraz Technische Universität Dresden. Badaczka historii Niemiec, ze szczególnym uwzględnieniem totalitaryzmów XX wieku. Autorka publikacji dotyczących historii i dziedzictwa kulturowego Niemiec, w tym monografii „Kształcenie architektów w Niemczech Wschodnich w latach 1946-1970 na przykładzie Kunsthochschule Berlin Weissensee” (2020), „Terror niemiecki w powiecie mińsko-mazowieckim 1939-1944. Wojna i rozliczenia” (2025), uczestniczka grantów NCN- „Głuchoniemcy (Walddeutsche): przeszłość i teraźniejszość zapomnianych społeczności lokalnych na Pogórzu Karpackim”, NPRH- „Polscy Niemcy 1939-1945. Postawy i sytuacja obywateli polskich narodowości niemieckiej na ziemiach wcielonych do III Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie”. Zainteresowania badawcze obejmują historię kobiet w Trzeciej Rzeszy w ujęciu społeczno-kulturowym, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki sprawczości, uczestnictwa oraz relacji między ideologią a praktyką funkcjonowania społeczeństwa w warunkach państwa totalitarnego.

W Instytucie Pileckiego m.in. analizuje niemiecką okupację w ujęciu mikrohistorii, a jej badania wpisują się w dyskurs „Täterforschung”, ze szczególnym uwzględnieniem członków niemieckiej administracji cywilnej.

Spotkanie poprowadzi kuratorka cyklu:

dr Aleksandra Burdziej – germanistka i literaturoznawczyni związana z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu. Bada m.in. pamięć kulturową oraz sposoby reprezentowania doświadczeń XX wieku w literaturze i kulturze współczesnej. Łączy pracę akademicką z działalnością społeczną i ekspercką; jest prezeską Zarządu Krajowego Związku Towarzystw Polsko-Niemieckich i inicjatorką licznych projektów dialogu polsko-niemieckiego

–  Dla Warszawy Powstanie Warszawskie nie jest tylko wydarzeniem historycznym. Jest częścią pamięci miasta, jego tożsamości i jego wciąż żywej rany. Co roku 1 sierpnia o godzinie 17.00, w Godzinę „W”, Warszawa na chwilę się zatrzymuje: wyją syreny, staje ruch, ludzie milkną. To niezwykłe, bardzo poruszające świadectwo pamięci – tym mocniejsze, że nowoczesna, publiczna kultura upamiętniania Powstania rozwija się w Polsce na tak szeroką skalę dopiero od ostatnich dekad, szczególnie po 1989 roku i po otwarciu Muzeum Powstania Warszawskiego w 2004 roku – tłumaczy dr Burdziej i dodaje, że o ile historycy mogą i powinni dyskutować o decyzji o rozpoczęciu Powstania, to w Polsce istnieje zasadniczy konsensus co do jednego, że ludzie, którzy w nim uczestniczyli, wykazali się aktem niezwykłej odwagi, determinacji i sprzeciwu wobec brutalnej niemieckiej okupacji. Dlatego tak bolesne pozostaje to, jak mało w Niemczech i w świecie wciąż wie się o tym, co wydarzyło się w sierpniu 1944 roku na warszawskiej Woli.

– Rzeź Woli była jedną z największych masowych zbrodni na ludności cywilnej w okupowanej Europie podczas II wojny światowej. W ciągu zaledwie kilku dni Niemcy zamordowali tam – według różnych szacunków – od 40 do 60 tysięcy cywilów, czyli znaczną część wszystkich cywilnych ofiar Powstania Warszawskiego. Tym bardziej poruszające jest pytanie, jak to możliwe, że Heinz Reinefarth – jeden z dowódców odpowiedzialnych za tę zbrodnię – po wojnie nie tylko uniknął kary, lecz także zrobił karierę polityczną w Republice Federalnej Niemiec. – podkreśla dr Burdziej. – Jego biografia pokazuje, że historia zbrodni nie kończy się wraz z końcem wojny. Istnieje także historia bezkarności: instytucji, które nie chcą widzieć; elit, które chronią „swoich”; społeczeństw, które wracają do normalności, porzucając domaganie się sprawiedliwości. Dlatego sprawa Reinefartha nie jest wyłącznie tematem historycznym. To pytanie o mechanizmy, które mogą powracać także dziś: o to, jak długo trwa gotowość do rozliczania sprawców, gdy wojna się kończy, a na horyzoncie pojawia się pokusa powrotu do interesów, współpracy i politycznego pragmatyzmu. W kontekście rosyjskiej wojny przeciw Ukrainie brzmi to szczególnie aktualnie. Czy Europa – także Niemcy – będzie gotowa konsekwentnie domagać się sprawiedliwości? Czy też po wojnie znów pojawi się język „normalizacji”, „realizmu” i „business as usual”? Przypadek Reinefartha przypomina, że brak rozliczenia nie jest neutralny. On zostaje w pamięci ofiar, ich rodzin i całych społeczeństw na pokolenia. 

O cyklu

„Berlin w Warszawie” to comiesięczny cykl debat, seminariów i spotkań autorskich w Instytucie Pileckiego z udziałem polskich i niemieckich ekspertów. Przenosimy do Warszawy najważniejsze współcześnie niemieckie debaty publiczne o pamięci, historii i polityce, by skonfrontować je z polską wrażliwością i doświadczeniem. 

Tworzymy miejsce dla rozmów trudnych, ale wyjątkowo potrzebnych dla relacji polsko-niemieckich. W dobie gwałtownych zmian w Europie i na świecie stawiamy sobie za cel utrzymywanie otwartych przestrzeni dialogu – takich, w których można się różnić, a mimo to nadal szczerze ze sobą rozmawiać. 

Patronat medialny nad cyklem objęła „Rzeczpospolita” oraz rp.pl.