Polscy Niemcy 1939-1945. Postawy i sytuacja obywateli polskich narodowości niemieckiej na ziemiach wcielonych do III Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie - Instytut Pileckiego
Polscy Niemcy 1939-1945. Postawy i sytuacja obywateli polskich narodowości niemieckiej na ziemiach wcielonych do III Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie
Przedmiotem podejmowanych badań są sytuacja i postawy obywateli polskich niemieckiego pochodzenia w okresie II wojny światowej.
Nazwa programu
NPRH „Dziedzictwo narodowe”
Nazwa zadania
Polscy Niemcy 1939-1945. Postawy i sytuacja obywateli polskich narodowości niemieckiej na ziemiach wcielonych do III Rzeszy i w Generalnym Gubernatorstwie
Badania mają obejmować ziemie wcielone do Rzeszy i Generalne Gubernatorstwo oraz dotyczyć oficjalnej sytuacji i rzeczywistego położenia polskich Niemców. Będą one koncentrowały się na postawach wobec: okupacyjnej rzeczywistości, władz niemieckich, Niemców z Rzeszy, Niemców etnicznych ze Wschodu, Polaków wpisanych do trzeciej lub drugiej grupy niemieckiej listy narodowej, przedwojennego państwa polskiego oraz Polaków. Zainteresowanie badawcze będzie skupiało się również na konsekwencjach prezentowanych postaw i dokonywanych wyborów. Celem planowanych badań ma być dotarcie do możliwie szerokiej bazy źródłowej, która pozwoli na odtworzenie sytuacji i postaw polskich Niemców etnicznych w okresie niemieckiej okupacji oraz zbadanie tego zagadnienia w sposób kompleksowy i komparatystyczny. Podstawowe problemy badawcze określające cele i zakres podjętego projektu wynikają z pytań o to: 1) jakie były rzeczywiste postawy przedwojennych obywateli polskich niemieckiego pochodzenia w wojennej rzeczywistości, 2) z czego one wynikały, 3) jakie były najważniejsze czynniki kształtujące położenie polskich Niemców w latach 1939-1945.
Badania mają dać odpowiedź na pytania: jak wielka była skala postaw negatywnych, przejawiających się we wrogim stosunku volksdeustchów wobec Polaków (aprobacie bądź uczestnictwie w zbrodniach)? Czy masowy udział miejscowych Niemców w zbrodniach na Polakach na Pomorzu był czymś wyjątkowym? Wśród polskich Niemców występowały też pozytywne zachowania wobec polskich sąsiadów. Czy były to tylko jednostki, które nie prześladowały i nie mordowały Polaków, zachowując neutralność a niekiedy starając się pomóc polskiej ludności? Czy ceną za tego typu wyjątkowe postawy było postawienie się poza nawias narodowosocjalistycznej wspólnoty, a być może niekiedy skazanie siebie na ciężkie represje? Czym te postawy „innych Niemców” były motywowane?
W ramach projektu planowane jest prowadzenie badań archiwalnych i studiów bibliotecznych na terenie Polski oraz w archiwach i bibliotekach zagranicą. Podstawowymzałożeniem metodologicznym jest dotarcie do maksymalnej liczby źródeł o różnej proweniencji i konfrontowanie ich ze sobą.
Efektem końcowym projektu ma być przygotowanie, w oparciu o zebrany materiał źródłowy, monografii naukowej, która wypełni lukę w historiografii i zweryfikuje dotychczasowe postrzeganie tej problematyki. Planowana, wyczerpująca monografia podjętego tematu ma mieć ważne znaczenie dla historiografii i dla aktualnych dyskusji historycznych w Polsce i w Europie Środkowo-Wschodniej. Miernikami cząstkowych wyników projektu będą publikacje w postaci artykułów naukowych zamieszczone w czasopismach naukowych.
Kierownik projektu: dr hab. Tomasz Chinciński (Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami)
Zespół projektowy: prof. dr hab. Ryszard Kaczmarek (Instytut Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach), prof. dr hab. Piotr Madajczyk (Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk w Warszawie), dr hab. Grzegorz Bębnik (Biuro Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach), dr Monika Napora (Instytut Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), dr Joanna Nikel (Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami), dr Marcin Przegiętka (Biuro Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej), dr Michał Turski (Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie)
Finansowanie projektu
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w ramach modułu „Dziedzictwo narodowe”, w latach 20242029, nr projektu NPRH/DN/SN/0105/2023/12, kwota finansowania: 1 314 966,00 zł.
Data podpisania umowy: 01.03.2024
Zdjęcie: Przedstawiciele przedwojennej mniejszości niemieckiej przed komisją dokonującą wpisów na niemiecką listę narodową w Toruniu w październiku 1942 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe